Ticari Alacakların Tahsili ve İcra Süreçleri
Giriş
Ticari hayatın sürdürülebilirliği, kârlılıktan ziyade "nakit akışı" ve ticari güven prensiplerine dayanır. Bir şirketin ne kadar çok satış yaptığı değil, kestiği faturaların bedellerini ne kadar sağlıklı ve hızlı tahsil edebildiği şirket ömrünü belirler. Fatura bedellerinin vadesinde ödenmemesi, karşılıksız çıkan çekler veya protesto olan senetler (bonolar) nedeniyle alacakların tahsil edilememesi, kârlı şirketleri dahi borca batık hale getirebilir.
Türk Hukuk sistemi, işletmelerin nakit akışını korumak ve ticari alacakların süratle tahsilini sağlamak amacıyla İcra ve İflas Kanunu (İİK) ile Türk Ticaret Kanunu (TTK) kapsamında çok güçlü yaptırım araçları sunar. Ticari alacaklarda sadece "dava açıp yıllarca beklemek" yerine, doğrudan devletin icra gücünü kullanmak asıldır. Bu makalede; fatura ve çeklere dayalı icra takiplerini, borçlunun itirazının iptali davalarını, icra inkar tazminatlarını ve en etkili tahsilat silahı olan "İhtiyati Haciz" kurumunu 1000+ kelimeyle tahlil edeceğiz.
Ticari Alacak Tahsilinde İlk Adım: İcra Takibi Süreçleri
Ticari bir alacak (mal teslimi veya hizmet ifasından doğan borç) vadesinde ödenmediğinde, doğrudan Asliye Ticaret Mahkemesine "Alacak Davası" açmak genellikle zaman kaybıdır. Bunun yerine hızlı tahsilat için İcra Dairesi kanalıyla takip başlatılır. Alacağın belgesine göre takip türü değişir:
1. İlamsız İcra Takibi (Faturaya veya Sözleşmeye Dayalı):
Elinizde bir senet (çek/bono) yoksa, sadece kesilmiş bir E-Fatura, cari hesap ekstresi, sevk irsaliyesi veya sipariş formu varsa "Genel Haciz Yoluyla İlamsız İcra Takibi" başlatılır.
- İcra dairesi borçlu şirkete bir "Ödeme Emri (Tebligat)" gönderir.
- 7 Gün Kuralı: Borçlu, tebligatı aldığı tarihten itibaren 7 GÜN içinde İcra Dairesine giderek borca, faize veya imzaya İTİRAZ etmezse; borç Hukuken Kesinleşir. Artık doğrudan borçlunun banka hesaplarına, araçlarına ve tapularına haciz konulabilir.
2. Kambiyo Senetlerine Özgü İcra Takibi (Çek, Bono, Poliçe):
Eğer ticari alacağınız bir Çek veya Bono'ya (Senede) bağlanmışsa eliniz çok daha güçlüdür. Kambiyo senetlerine özgü takip yolu, borçlunun kaçış yollarını kapatan özel ve sert bir takip türüdür.
- Bu takipte borçluya 5 Gün içinde itiraz etme hakkı tanınır; ancak normal faturanın aksine, borçlunun İcra Dairesine "Benim böyle bir borcum yok" demesi Takibi DURDURMAZ. Borçlu ancak İcra Hukuk Mahkemesine dava açarak ve genellikle borcun %115'i oranında teminat yatırarak takibi durdurabilir. Çek/Senet varsa haciz işlemi çok süratli işler.
İtirazın İptali Davası ve %20 İcra İnkar Tazminatı
İlamsız icra takibinde borçlu şirket kötü niyetli olarak süreyi uzatmak için 7 gün içinde "Borca itiraz ediyorum, böyle bir mal almadım" diyerek takibi durdurabilir. Bu aşamada Hukuki süreç Asliye Ticaret Mahkemesine taşınır.
Alacaklı (sizin şirketiniz), 1 yıl içinde "İtirazın İptali Davası" açarak borçlunun haksız itirazını iptal ettirir. Mahkeme, tarafların ticari defterlerini (BA/BS formları, irsaliyeler) inceleyerek malın teslim edildiğini tespit ederse şu ağır kararı verir:
- Borçlunun itirazının İPTALİNE ve haczin devamına,
- Alacağın varlığı faturaya/senede dayandığı (likit/hesaplanabilir olduğu) için, borçlunun asıl alacak tutarının EN AZ %20'si oranında İcra İnkar Tazminatı ödemesine hükmeder. Kötü niyetle zaman kazanan borçlu, borcunu %20 cezalı ödemek zorunda kalır.
İhtiyati Haciz: Tahsilatta En Hızlı Önlem
Alacağın tehlikede olduğu (borçlu şirketin mallarını devrettiği, makinelerini sattığı veya ofisi boşaltarak kaçma hazırlığında olduğu) durumlarda, normal takip süresini (7 günlük tebligat vs.) beklemek felaket olabilir.
Bu gibi acil durumlarda avukatınız, elindeki çek, senet veya kesinleşmiş sözleşmelerle derhal Ticaret Mahkemesine başvurarak "İhtiyati Haciz Kararı" talep eder. Mahkeme genellikle alacağın %10-%15'i civarında bir teminat mektubu yatırılması şartıyla (Çeklerde protesto varsa teminatsız da olabilir) bu kararı verir. Karar alınır alınmaz, borçlunun haberi dahi olmadan sabah 09:00'da tüm banka hesaplarına, taşınmazlarına ve araçlarına anında BLOKE (Haciz) konur. Bu hamle, borçlunun tüm ticari hayatını kilitlediği için genellikle aynı gün içinde borcun ödenmesiyle sonuçlanır.
Ticari Defterlerin ve Faturanın Delil Niteliği
Ticaret kanunu uyarınca (TTK m. 83), usulüne uygun ve eksiksiz tutulmuş ticari defterler (Yevmiye, Kebir, Envanter) sahibi lehine kesin delil teşkil eder. Şirketler arası uyuşmazlıklarda faturanın kesilip tebliğ edilmesi tek başına yeterli değildir; malın teslim edildiğinin ispatı (Islak imzalı veya KEP onaylı sevk irsaliyesi) şarttır.
Faturaya İtiraz Süresi (8 Gün): TTK m. 21 uyarınca; bir faturayı alan kişi, aldığı tarihten itibaren 8 GÜN içinde faturanın içeriğine (fiyatına, miktarına) yazılı olarak itiraz etmezse, faturanın içeriğini kabul etmiş sayılır. Faturaya süresinde itiraz edilmemesi, alacak tahsil davalarında en büyük avantajdır.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Müşteriye e-fatura kestim, sistemden onaylandı. Ancak sözleşmemiz veya imzalı irsaliyemiz yok. Sadece faturaya dayanarak icraya versem paramı alabilir miyim?
Sadece tek taraflı kesilmiş bir E-Fatura, malın teslim edildiğini veya hizmetin verildiğini ispatlamak için YETERLİ DEĞİLDİR. Karşı taraf "Bana fatura kesmişsiniz ama ben böyle bir hizmet/mal almadım" derse ispat yükü size düşer. Ancak, karşı taraf bu faturayı kendi Maliye (BA) bildirimlerinde devlete bildirmişse veya kendi ticari defterlerine kaydetmişse, Hukuken o borcu KABUL ETMİŞ sayılır. Mahkeme aracılığıyla defter incelemesi yapılarak borç tahsil edilebilir.
Şirketimize kesilen ve vadesi geçmiş olan Çek "Karşılıksız" çıktı. Banka bir miktar ödeme yapıyormuş doğru mu? Geri kalanı nasıl tahsil edeceğiz?
Evet doğru. İlgili Çek Kanunu gereği; çekin arkasını vadesinde bankaya "Karşılıksızdır" şeklinde yazdırdığınızda, banka size her bir çek yaprağı için devletin belirlediği (Örn: 2024 yılı için 8.590 TL) kanuni garanti tutarını nakit olarak ödemek ZORUNDADIR. Kalan tutar için derhal "Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz" başlatılır. Ayrıca karşılıksız çek keşide etmek SUÇTUR; İcra Ceza Mahkemesine şikayette bulunarak borçlu şirket yetkilisinin Hapis Cezası ve Adli Para Cezası alması sağlanır, bu durum ödeme yapmaları için ciddi bir baskı oluşturur.
Borçlu şirketin üzerine kayıtlı hiçbir malvarlığı, parası veya aracı çıkmıyor (İçi boşaltılmış). Ne yapabiliriz, paramız yandı mı?
Hemen pes etmeye gerek yoktur. Borçlu şirket, hacizden kurtulmak için mallarını muvazaalı (danışıklı) olarak başka kişilere (akrabalarına veya paravan şirketlere) devretmişse; İcra İflas Kanunu (İİK m. 277) kapsamında "Tasarrufun İptali Davası" açılır. Bu dava ile son 2 veya 5 yıl içinde yapılan mal kaçırma amaçlı sahte devirler mahkemece İPTAL EDİLİR ve o mallar 3. kişilerin (paravan şirketin) üzerine geçmiş olsa bile icra dairesince doğrudan satılarak sizin alacağınız ödenir.
Borçlu firma icra takibine itiraz etti. Dava açmadan önce Arabulucuya gitmek mecburi midir?
EVET. 1 Ocak 2019'dan itibaren yürürlüğe giren kanun uyarınca; bir miktar paranın ödenmesi talebiyle açılacak olan (Örn: İtirazın İptali, Alacak Davası) tüm Ticari Uyuşmazlıklarda Arabulucuya Başvurmak "Dava Şartı"dır. Arabulucuya gitmeden doğrudan dava açarsanız, dilekçeniz usulden reddedilir ve aylarca zaman kaybedersiniz. İcra takibine itiraz geldiğinde önce arabulucu başvurusu yapılır, süreçte anlaşma sağlanamazsa tutanak tutularak Ticaret Mahkemesinde dava açılır.
Alacağımız "Dolar (USD/Euro)" cinsinden. İcra takibini de döviz cinsinden yapabilir miyiz? Temerrüt (gecikme) faizi ne olur?
Evet yapabilirsiniz. Alacağınız döviz (yabancı para) cinsindense, icra takibini başlatırken borcun "Fiili Ödeme Günündeki Merkez Bankası Efektif Satış Kuru" üzerinden ödenmesini talep etme hakkınız vardır. Böylece kur artışlarına karşı paranızı enflasyondan korumuş olursunuz. Dövizli alacaklarda uygulanacak faiz oranı da "Devlet Bankalarının O Yabancı Para Cinsine (Döviz Tevdiat Hesaplarına) Uyguladığı En Yüksek Faiz Oranı" (Genelde Libor vb.) üzerinden hesaplanır.