BASINDA KİŞİSEL VERİLERİN KORUNMASI VE SINIRLARI

Haber alma, bilgi edinme ve kamuoyunu bilgilendirme özgürlüğü, demokratik toplumların en temel yapı taşları olan ifade ve basın hürriyetinin ayrılmaz parçalarıdır. Ancak basın özgürlüğü, hiçbir zaman mutlak ve sınırsız bir özgürlük olarak tasarlanamaz. Bu hürriyetin karşısında, bireylerin en temel anayasal haklarından olan özel hayatın gizliliği ve kişisel verilerin korunması hakkı yer alır. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), kişisel verilerin işlenmesini ve üçüncü kişilerle paylaşılmasını çok sıkı kurallara bağlamış; basında ifade özgürlüğü sınırları içinde yapılacak veri işlemelerini ise Kanunun 28. maddesinde "istisna" kapsamında tutmuştur. Ancak basının bu yasal istisnadan faydalanabilmesi için, yapılan haberde mutlaka somut bir "kamu yararı (toplumsal menfaat)" bulunması ve haberin "öz ile biçim arasındaki denge" kriterine uygun olması zorunludur. Üniversiteyi kazanan gençlerin genel sevincinden bahseden sıradan bir haberde; bir öğrencinin adı, soyadı, fotoğrafı, yerleştiği yükseköğretim programı ve puanını içeren sınav sonuç belgesinin (yalnızca TC kimlik numarası maskelenerek) açıkça paylaşılması, kamuyu aydınlatıcı veya toplumu düşünmeye sevk edici hiçbir değer taşımaz. Bu sıradan ve toplumda her gün yaşanan olayda kamu yararı bulunmadığından, veri işleme faaliyeti KVKK m. 28/1 anlamında ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilemez. Kişisel Verileri Koruma Kurulu'nun (KVKK) bu makaleye konu olan emsal kararı, basında veri ihlali sınırlarını çizen tarihi bir içtihat niteliğindedir. Karar uyarınca; kamu yararı bulunmayan sınav sonuç belgesi paylaşımı KVKK istisnası dışında kabul edilmeli ve cezalandırılmalıdır.

Uygulamada medya kuruluşları, gazeteler ve internet haber siteleri, "kamuoyunu bilgilendiriyoruz, basın hürriyetimiz var, ifade özgürlüğü kapsamındayız" diyerek sıradan vatandaşların sınav sonuç belgelerini, diplomalarını veya özel hayat alanındaki diğer kişisel verilerini fütursuzca yayımlamaktadırlar. KVKK Kuruluna yapılan şikayetlerde ise yasanın 28. maddesindeki istisnaların arkasına sığınmaya çalışmaktadırlar. Kişisel Verileri Koruma Kurulu ise bu yüzeysel ve sömürücü habercilik anlayışına çok net bir sınır çekmektedir: "Kamu Yararı Testi". Eğer haber konusu kişi, olağanüstü ve ülkeyi sarsan bir başarı elde etmemişse, sadece "üniversiteyi kazanan sıradan öğrencilerden biri" ise, onun sınav sonuç belgesini (adı, soyadı ve fotoğrafıyla) yayımlamakta toplumsal bir fayda yoktur. Bu sıradan olay, toplumu bir konuda düşünmeye veya tartışmaya sevk etmez. TC kimlik numarasının maskelenmiş olması da bu gerçeği değiştirmez; zira isim, soyisim, yerleşilen program ve fotoğraf kişinin doğrudan kimliğini deşifre eden (belirlenebilir kılan) kişisel verilerdir. Kamu yararı bulunmayan bu paylaşım, basının ifade özgürlüğü istisnasından faydalanamaz ve açık bir KVKK ihlali olarak ağır idari para cezalarıyla tecziye edilir.

KİŞİSEL VERİLERİN KORUNMASI HUKUKUNUN ESASLARI

6698 sayılı KVKK, kişisel verileri "kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi" olarak tanımlamaktadır.

İsim, soyisim, fotoğraf, sınav notu ve yerleşilen okul gibi bilgiler doğrudan kişisel veri kategorisindedir. KVKK m. 4 uyarınca verilerin işlenmesinde; hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun olma, belirli, açık ve meşru amaçlar için işlenme ve işlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma ilkelerine mutlak olarak uyulmalıdır.

İFADE ÖZGÜRLÜĞÜ VE BASIN HÜRRİYETİ İSTİSNALARI

KVKK'nın 28. maddesinde, ifade özgürlüğü ve sanat hakkı gibi anayasal hakların kullanılmasını engellememek adına bazı istisnalar öngörülmüştür.

Maddenin 1-c fıkrası uyarınca kişisel verilerin, "kişilik haklarını ihlal etmemek veya suç teşkil etmemek kaydıyla, sanat, tarih, edebiyat veya bilimsel amaçlarla ya da ifade özgürlüğü kapsamında işlenmesi" halinde kanun hükümleri uygulanmaz. Ancak bu istisna, basına sınırsız bir veri ifşası hakkı tanımaz; her olay özelinde anayasal hakların dengelenmesi denetimi yapılır.

HABERCİLİKTE KAMU YARARI DENGESİ ANALİZİ

Kamu yararı (toplumsal menfaat), basın özgürlüğünün sınırlarını belirleyen ve bireyin haklarına üstün gelmesini sağlayan en kritik kriterdir.

Bir haberin yayımlanmasında kamu yararı olabilmesi için; haberin toplumsal bir soruna parmak basması, kamusal bir tartışma başlatması, vatandaşları ilgilendiren hayati bir bilgi içermesi gerekir. Sıradan bir öğrencinin üniversiteyi kazanmış olması gibi olağan bir olayda, onun kimlik bilgilerinin ve sınav belgesinin yayımlanmasında hiçbir kamu yararı bulunmaz.

SINAV SONUÇ BELGELERİNİN PAYLAŞILMASI SORUNU

Sınav sonuç belgeleri, kişinin eğitim durumu, başarısı ve zihinsel performansı gibi mahrem ve kişisel nitelikli verilerini barındırır.

TC kimlik numarasının karalanmış/maskelenmiş olması, belgenin kişisel veri niteliğini ortadan kaldırmaz. İsim, soyisim ve fotoğraf bir araya geldiğinde o belge doğrudan o kişiyi deşifre eder. Öğrencinin açık rızası (KVKK m. 5) alınmadan bu belgenin medyada yayımlanması, veri güvenliği yükümlülüklerinin (KVKK m. 12) ağır ihlalidir.

KVKK YİRMİ SEKİZİNCİ MADDE UYGULAMASI

Basın organlarının veri ihlali savunmalarında sığındıkları KVKK’nın 28. maddesinin ilgili istisna hükmü şu şekildedir:

KVKK Madde 28/1-c -
"Kişisel verilerin; millî savunmayı, millî güvenliği, kamu güvenliğini, kamu düzenini, ekonomik güvenliği, özel hayatın gizliliğini veya kişilik haklarını ihlal etmemek ya da suç teşkil etmemek kaydıyla, sanat, tarih, edebiyat veya bilimsel amaçlarla ya da ifade özgürlüğü kapsamında işlenmesi."

Kamu yararı yoksa, bu madde koruma sağlamaz.

BİÇİM VE ÖZ DENGESİNİN DENETİMİ

Öz ile biçim arasındaki denge; haberde kullanılan dilin, üslubun ve görsellerin, haberin aktarmak istediği amaçla sınırlı ve ölçülü olmasıdır.

Emsal olayda, haberin dilinde hakaret veya küçük düşürücü beyanlar bulunmadığı için biçimsel bir hata saptanmamıştır. Ancak haberin "özü" (üniversite kazanan öğrencilerin genel sevinci) ile kullanılan "biçim" (bir öğrencinin tüm detaylarıyla sınav sonuç belgesinin ifşası) arasında ölçülülük yoktur. Genel sevinci anlatmak için öğrencinin tüm kimliğini ifşa etmeye gerek bulunmamaktadır.

KURUL KARARLARI KAPSAMINDA İDARİ YAPTIRIMLAR

Kişisel Verileri Koruma Kurulu (KVKK), kanun ihlali saptadığı veri sorumluları hakkında çok ağır idari para cezaları ve veri imha yaptırımları uygular.

KVKK m. 18 uyarınca, veri güvenliği yükümlülüklerine aykırı hareket eden veya kanuna aykırı veri işleyen veri sorumlularına (bu olayda haber sitesine/gazeteye) yüzbinlerce liradan milyonlarca liraya varan idari para cezaları verilir. Ayrıca Kurul, ihlale konu haberin yayından kaldırılmasına ve verilerin silinmesine hükmeder.

HUKUKİ YORUMLAR VE VERİ ADALETİ

Kişisel Verileri Koruma Kurulu'nun bu muazzam emsal kararı, dijital çağda basın özgürlüğü maskesi altında yapılan veri yağmacılığına karşı vatandaşların veri mahremiyetini koruyan anayasal bir settir.

Sonuç olarak; üniversiteyi kazanan gençlerin sevincine dair sıradan bir haberde, kamu yararı olmaksızın ve açık rıza alınmaksızın bir öğrencinin sınav sonuç belgesinin (isim, fotoğraf ve puanıyla) yayımlanması KVKK ihlalidir. Bu eylem ifade özgürlüğü istisnasından faydalanamaz. Kurul, bu kararla basın organlarına "kamu yararı sınırını aşmayın" uyarısı yapmış, bireylerin veri haklarını korumuş ve Türk veri koruma hukukuna paha biçilemez bir değer katmıştır.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Kişisel Verileri Koruma Kurulu’nun emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka KVKK resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir.