ASILSIZ İHBAR ŞİKAYET VE İFTİRA SUÇU

Demokratik hukuk devletlerinde vatandaşların devlet kurumlarına başvurarak bir suç şüphesini bildirmesi veya idarenin işleyişine dair aksaklıkları dile getirmesi, Anayasa'nın 74. maddesiyle güvence altına alınmış olan "Dilekçe ve Şikayet Hakkı"nın en temel tezahürüdür. Ancak hiçbir anayasal hak sınırsız değildir; hakların kullanımında dürüstlük kuralı (objektif iyiniyet) ve başkalarının kişilik haklarına saygı esastır. Günümüzde CİMER (eski adıyla BİMER) gibi devletin zirvesine saniyeler içinde ulaşabilen elektronik başvuru sistemlerinin yaygınlaşması, şikayet mekanizmasını kolaylaştırdığı gibi, maalesef kötüniyetli veya sorumsuz kişilerin elinde tehlikeli bir silaha da dönüşmüştür. Sadece sokaktaki bir fısıltıya, temelsiz bir dedikoduya veya asılsız bir duyuma dayanarak, masum bir kamu görevlisinin (özellikle bir öğretmenin) onurunu ayaklar altına alacak ağır suçlamalarla ihbarda bulunmak, hukuk düzeninin asla müsamaha göstermediği bir eylemdir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi'nin usul ve esasa yönelik bu abidevi emsal kararı, şikayet hakkı ile "İftira Suçu" (TCK m. 267) arasındaki o ince ama keskin çizgiyi muazzam bir şekilde belirlemiştir. Karar; elinde hiçbir somut delil, emare veya kişisel görgüye dayalı bilgi olmadan, sadece "çevreden duydukları" ile bir öğretmeni "öğrencilere tacizde bulunmak ve şantaj yapmakla" suçlayan bir kişinin bu eyleminin şikayet hakkı sayılamayacağını, doğrudan şeref ve haysiyete yönelik bir "iftira" (ve şikayet hakkının kötüye kullanılması) olduğunu tescil etmiştir.

ANAYASAL ŞİKAYET HAKKININ HUKUKİ SINIRLARI

Anayasa'nın 36. maddesi "Hak arama hürriyeti"ni, 74. maddesi ise "Dilekçe hakkı"nı düzenler. Vatandaş, haksızlığa uğradığını düşündüğünde veya bir suçun işlendiğine dair makul bir şüpheye sahip olduğunda, idari makamlara veya savcılıklara ihbar/şikayet dilekçesi verebilir. Hukuk sistemi, şikayet hakkının kullanılabilmesi için ihbar edenin iddialarını %100 ispatlamasını şart koşmaz (Aksi halde kimse şikayet hakkını kullanamazdı). Şikayetçi, makul, mantıklı ve araştırılmaya değer (somut bir olguya veya ciddi bir emareye dayanan) bir şüpheyi devlete bildirir; devletin kolluk güçleri ve savcıları bunu araştırır. Şayet araştırma sonucunda suç unsuru bulunamazsa (beraat veya takipsizlik kararı verilirse), şikayetçi sırf davasını ispatlayamadığı için iftira suçundan cezalandırılamaz; zira burada anayasal şikayet hakkı meşru sınırlar içinde kullanılmıştır. Ancak, ortada zerre kadar bir delil, somut bir olay veya kişisel bir görgü yokken, kişinin onurunu kırmaya yönelik tamamen kurgusal veya fısıltı gazetesiyle yayılmış "uydurma" bir senaryoyu resmi makamlara sunmak, anayasal koruma kalkanını (şikayet hakkını) paramparça eder.

CEZA HUKUKUNDA İFTİRA SUÇUNUN UNSURLARI

Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) "Adliyeye Karşı Suçlar" bölümünde yer alan 267. maddesi "İftira" suçunu düzenler. Madde metnine göre; "Yetkili makamlara ihbar veya şikayette bulunarak ya da basın ve yayın yoluyla, işlemediğini bildiği halde, hakkında soruşturma ve kovuşturma başlatılmasını ya da idari bir yaptırım uygulanmasını sağlamak için bir kimseye hukuka aykırı bir fiil isnat eden kişi, bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır." İftira suçunun oluşabilmesi için failin (iftiracının), suçladığı kişinin o fiili "işlemediğini bildiği halde" onu yetkili makamlara gammazlaması (kast) gerekir. Bu suç, "özel kast" ile işlenen bir suçtur; failin amacı sırf o kişinin başını belaya sokmak, hakkında idari (disiplin) veya adli (ceza) soruşturma açılmasını sağlamaktır. Emsal yargılamada sanık, hiç tanımadığı, farklı bir bölgede çalışan bir öğretmen hakkında, işlemediğini aslında gayet iyi bildiği veya doğruluğundan zerre kadar emin olmadığı çok ağır bir ahlaki suçu, sırf idari soruşturma açılsın diye BİMER'e (CİMER'e) bildirmiştir.

CİMER VE BİMER ÜZERİNDEN ASILSIZ İHBAR

CİMER (Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi), vatandaş ile devlet arasındaki bürokratik engelleri kaldıran son derece hızlı ve etkili bir denetim mekanizmasıdır. CİMER üzerinden yapılan bir ihbar, ilgili bakanlıklara, valiliklere ve savcılıklara anında düşmekte ve derhal soruşturma mekanizmasını harekete geçirmektedir. Bu gücün kötüye kullanılması, devletin adli ve idari çarklarının boş yere meşgul edilmesine (kamu zararından öte adliyenin felç olmasına) neden olur. Daha da kötüsü, CİMER ihbarı üzerine hedef alınan memur (örneğin öğretmen, doktor, polis) hakkında derhal idari müfettişler görevlendirilir, ifadeye çağrılır, çalıştığı kurumdaki itibarı zedelenir ve belki de geçici olarak açığa alınır (görevden uzaklaştırma). Sırf klavye başında iki satır dedikodu yazmak kolay olduğu için, husumet beslenilen veya hiç tanınmadığı halde dedikodusuna inanılan kişilere karşı BİMER/CİMER'in bir "itibar suikastı" aracı olarak kullanılması, Yargıtay tarafından çok ağır bir iftira eylemi (ve şikayet hakkının kötüye kullanımı) olarak cezalandırılmaktadır.

DUYUM VE DEDİKODUYLA ŞİKAYETİN CEZASI

Emsal ceza davasında, ihbarda bulunan sanık savunmasında muhtemelen "Ben kendi gözümle görmedim ama sağdan soldan, kahvehaneden, çevreden öyle duydum, ben de vatandaşlık görevimi yapıp şikayet ettim" minvalinde bir mazeret sunmuştur. Yargıtay'ın en sert tepki verdiği nokta tam olarak burasıdır. Hukuk sistemi "duyumla", "söylentiyle" veya "dedikoduyla" resmi ihbar yapılmasını vatandaşlık görevi değil, "şikayet hakkının kötüye kullanılması" (ve dolayısıyla iftira) olarak nitelendirir. Yargıtay kararındaki "aksi halde duyumlarla şikayet ve ihbar yolu açıldığında kişilerin saygınlığı, şeref ve haysiyetinin zarar göreceği" vurgusu, toplum barışının korunması için hayati bir tespit içermektedir. Hele ki şikayet eden kişi belli bir eğitim seviyesindeyse (kararda "üniversite mezunu olduğunu ifade eden sanığın davranışının sonuçlarını bilebilecek durumda olduğu" belirtilmiştir), kulaktan dolma, mantık dışı, hiçbir teyide muhtaç olmayan iftiraları resmi makamlara sunmanın mazereti "bilmiyordum, sadece duydum" olamaz.

ŞİKAYET HAKKININ KÖTÜYE KULLANILMASI YASAĞI

Bir hakkın, amacından saptırılarak başkasına zarar vermek kastıyla (veya aşırı fütursuzlukla) kullanılmasına Türk hukukunda "Hakkın Kötüye Kullanılması" (TMK m. 2) denir. Hak arama hürriyeti ve dilekçe hakkı da bu yasağa tabidir. Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay içtihatlarında şikayet hakkının meşru kullanım sınırı şu şekilde çizilir: 1) İsnat edilen olay (suç) maddi vakıalara, akılcı bir şüpheye veya emarelere dayanmalıdır. 2) Kullanılan üslup ölçülü olmalı, iddia edilen olayın sınırlarını aşıp kişinin namusuna, şerefine haksız saldırıya (hakarete) dönüşmemelidir. Eğer şikayetçi, hiç tanımadığı bir kişi hakkında (öğretmen) ortada hiçbir mağdur öğrenci şikayeti yokken, "erotik sohbetler yapıyor, not karşılığı masaj yaptırıyor" şeklinde (TCK 107 şantaj ve cinsel taciz suçlarını oluşturan) korkunç ve spesifik isnatlarda bulunuyorsa, burada hakkın kullanımı değil, hakkın bir "infaz silahına" dönüştürülmesi söz konusudur. Bu gelişigüzel (rastgele) saldırı, şikayet hakkının koruma şemsiyesinden derhal çıkarılır.

ÖĞRETMENLİK MESLEĞİNE YÖNELİK HASSAS İDDİALAR

Yargıtay kararındaki en can alıcı kısımlardan biri "toplumun duyarlılık gösterdiği konularda gelişigüzel ihbar edilmesi" ifadesidir. Türk toplumu ve devlet yapısı, okullardaki kız veya erkek öğrencilerin bedensel ve ruhsal dokunulmazlıklarına karşı (haklı olarak) olağanüstü bir hassasiyet geliştirmiştir. Bir öğretmene "çocuklara yönelik cinsel içerikli eylem" veya "not karşılığı ahlaksız talep" (şantaj) iftirası atılması, o öğretmenin sadece mesleki kariyerini (memuriyetini) bitirmekle kalmaz; aynı zamanda onu ailesi, öğrencileri ve toplum nezdinde linç edilecek bir hedefe, adeta bir "toplumsal cüzzamlıya" dönüştürür. İdari müfettişlerin okula gelip öğrencilere tek tek "Öğretmeniniz size masaj yaptırdı mı, erotik konuştu mu?" diye sorması bile, o öğretmenin okuldaki saygınlığını (suçsuz olsa dahi) yerle bir etmeye yeter. İftira suçlarında korunmak istenen hukuki yarar tam olarak budur: Bireyin toplum içindeki itibarı, şerefi ve mesleki onuru. Asılsız bir pedofili veya taciz ihbarı, hukuk nezdinde atılabilecek en vahim iftiralardan biri olarak kabul edilir.

ONUR VE HAYSİYETİN KORUNMASI DENGESİ

Hukuk devletinin en zorlu sınavlarından biri, devletin "suçu ve suçluyu ortaya çıkarma" refleksi ile "masum bireyin onurunu koruma" ödevi arasındaki dengeyi sağlamaktır. Eğer devlet, her türlü ihbar ve şikayeti (iftira mı değil mi diye) baştan reddederse gerçek suçlular cezasız kalır. Ancak devlet, önüne gelen her soyut ve temelsiz şikayetle memurlarını veya vatandaşlarını ezer, yıllarca süren soruşturmalara tabi tutar ve şikayetçiye hesap sormazsa, ortada onuru korunacak bir vatandaş kalmaz. Bu uyuşmazlıkta idari ve adli soruşturma makamları (MEB müfettişleri ve savcılık) görevini yapmış; öğrencilerin beyanlarını almış, ortada masaj veya erotik sohbet gibi bir durumun olmadığını, iddiaların hiçbir öğrenci beyanıyla doğrulanmadığını tespit etmiş ve "işlem yapılmasına yer olmadığına" karar vermiştir. Devletin denetim mekanizması işlemiş ve iftira gün yüzüne çıkmıştır. Şimdi sıra iftiracının bedel ödemesindedir. İftira suçu nedeniyle alınacak bir hapis cezası (ve sonrasında öğretmenin açacağı yüksek meblağlı manevi tazminat davası), bozulan bu adalet dengesini yeniden tesis edecektir.

YARGITAY 8 CEZA DAİRESİ İÇTİHADI

Yargıtay 8. Ceza Dairesi'nin 2019/267 Esas ve 2020/11280 Karar sayılı bu içtihadı, ifade hürriyeti ve şikayet hakkının arkasına sığınarak insanların hayatını karartmayı alışkanlık haline getiren "profesyonel ihbarcılara" karşı çekilmiş yargısal bir kılıçtır. İlk derece mahkemesinin muhtemelen "sanık anayasal şikayet hakkını kullanmıştır, iftira kastı kesin olarak kanıtlanamamıştır" diyerek verdiği beraat kararı, Yargıtay tarafından çok sert bir dille bozulmuştur. Daire, olayın oluş şekline bakarak; sanığın eğitim durumu, katılanı (öğretmeni) hiç tanımaması, uydurma ihbarın içerdiği spesifik iddiaların (şantaj suçu) ağırlığı ve dedikodu üzerinden resmi makamların harekete geçirilmesinin açık bir "Şikayet hakkının kötüye kullanılması" olduğunu tereddütsüz tespit etmiştir. "Sübut bulan iftira suçundan mahkumiyeti yerine beraatine kararı verilmesi yasaya aykırıdır" diyerek, sanığın hapis cezası ile cezalandırılması için dosyayı alt mahkemeye iade etmiştir.

SONUÇ VE HUKUKİ SORUMLULUK BİLİNCİ

Sonuç olarak; Anayasa'nın vatandaşlara tanıdığı idareye veya yargı makamlarına dilekçe ve şikayette bulunma hakkı, kişilerin şeref, haysiyet ve mesleki itibarını zedelemek için kullanılabilecek mutlak ve sınırsız bir özgürlük alanı değildir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi'nin emsal içtihadında şüpheye yer bırakmayacak şekilde belirtildiği üzere; kişinin elinde hiçbir somut belge, görgü veya makul emare bulunmaksızın, tamamen çevreden edinilen "duyumlara" ve "dedikodulara" dayanarak, özellikle toplumun hassas olduğu (taciz, şantaj, rüşvet gibi) ağır suçlamalarla CİMER (BİMER) veya savcılık üzerinden ihbarda bulunması, şikayet hakkı kapsamında hukuka uygun bir fiil olarak değerlendirilemez. Bu tür mesnetsiz ve gelişigüzel şikayetler, hedef alınan masum kişinin onuruna yapılmış haksız bir saldırı olup, doğrudan Türk Ceza Kanunu'nun 267. maddesindeki "İftira" suçunu oluşturur. Vatandaşların, resmi makamları harekete geçirirken iftira suçunun ağır yaptırımlarıyla ve binlerce liralık manevi tazminat davalarıyla yüzleşmemek adına, duyumlara değil somut olgulara dayanmaları ve hukuki sorumluluk bilinciyle hareket etmeleri hayati derecede önemlidir.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir