DESTEK TAZMİNATINDA YAŞ SINIRLARI VE EĞİTİM KRİTERİ

Haksız fiil sorumluluğunun en önemli sonuçlarından biri olan "destekten yoksun kalma tazminatı", ölümle sonuçlanan kazalarda geride kalanların (eş, çocuk, anne, baba) ekonomik standartlarının ani bir şekilde çökmesini engellemeyi amaçlayan hayati bir hukuki müessesedir. Bu tazminatın hesaplanması süreci, "aktüerya" (sigorta matematiği) adını verdiğimiz çok teknik ve bireyselleştirilmiş bir bilim dalı üzerinden yürütülür. Ancak uygulamada mahkemelerin ve bilirkişilerin sıkça düştüğü "şekilci" bir yanılgı vardır: Kişinin 18 yaşını (reşitlik yaşını) doldurmuş olmasıyla birlikte ebeveyninden alacağı "destek" ihtiyacının anında bıçak gibi kesileceği varsayımı. Yargıtay 17. Hukuk Dairesi'nin (görevleri daha sonra diğer hukuk dairelerine devredilen ancak tazminat hukukundaki içtihatları hala emsal kabul edilen) bu makaleye konu olan kararı, 18 yaş sınırının tazminat hukukunda mutlak bir kesinti noktası olmadığını dogmatik bir dille vurgulamaktadır. Karara konu olayda, babasını trafik kazasında kaybeden kız çocuğu kaza tarihinde 18 yaşındadır ve üniversitede (Endüstri Mühendisliği 4. sınıf) okumaktadır. Yerel mahkeme, bilirkişinin "çocuk zaten 18 yaşında, desteğe ihtiyacı kalmamış" şeklindeki yüzeysel raporuna dayanarak tazminat talebini reddetmiştir. Ancak Yargıtay, Türk sosyolojik yapısına ve eğitim sistemine atıf yaparak; çocukların liseye gidip gitmemesine, cinsiyetlerine ve özellikle üniversite eğitimi alıp almamalarına göre destek sürelerinin 22 veya 25 yaşına kadar uzatılması gerektiğini kesin bir kural (şablon) olarak ortaya koymuştur. Bu makale, destekten yoksun kalma tazminatında yaş sınırlarını ve aktüerya hesaplamalarının hukuki dayanaklarını tahlil etmektedir.

Destek tazminatı davalarında (özellikle trafik veya iş kazaları neticesinde açılan davalarda) sigorta şirketleri genellikle zararı minimize etmek adına "18 yaş sınırını" savunurlar. Zira Medeni Kanun'a göre 18 yaşını dolduran kişi ergin (reşit) sayılır ve kural olarak kendi hayatını idame ettirebilecek hukuki ehliyete kavuşur. Ancak Yargıtay, "hukuki erginlik" ile "ekonomik bağımsızlık" kavramlarının birbirinden farklı olduğunu belirtmektedir. Türkiye'deki sosyal gerçeklikler, 18 yaşındaki bir gencin (hele ki üniversite okuyorsa veya okumaya hazırlanan bir lise mezunuysa) ekonomik olarak ailesine olan bağımlılığının devam ettiğini göstermektedir. Bu nedenle ceza/medeni hukuktaki 18 yaş sınırı, tazminat hukukunda esnetilerek, mağdurun reel yaşam standartlarına uygun (22-25 yaş) farazi sürelerle ikame edilmiştir.

DESTEKTEN YOKSUN KALMA TAZMİNATI KAVRAMI

Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 53 uyarınca; ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin (genellikle eş ve çocuklar) bu sebeple uğradıkları kayıplar, haksız fiil sorumlusundan (veya onun sigortacısından) talep edilebilir.

Bu tazminatın amacı öleni geri getirmek değil, ölümden önceki maddi dengeyi yeniden kurmaktır. Destek, sadece "para vermek" anlamına gelmez; bir annenin çocuğuna bakması veya babanın çocuğunu okutması (gelecek beklentisi) de destektir.

AKTÜERYA HESABINDA BİREYSELLEŞTİRME İLKESİ

Tazminat hesaplanırken bakkal hesabı yapılamaz. Kararda da belirtildiği üzere "aktüerya alanında uzman bilirkişiden" rapor alınması zorunludur. Ancak bu rapor şablon (herkese aynı yaş limiti) olamaz.

Yargıtay, her çocuk için "yaşları, okuldaki eğitim durumları, içinde yaşadıkları sosyal ve ekonomik koşullar" değerlendirilerek destek sürelerinin ayrı ayrı belirlenmesi gerektiğini emretmektedir. Bir köyde yaşayan ve okula gitmeyen çocuk ile üniversitede mühendislik okuyan çocuğun destek ihtiyacı (süresi) aynı olamaz.

YAŞ SINIRININ HUKUKİ DAYANAKLARI

Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, kural olarak destek süresi erkek çocuklar için 18 yaşının ikmali ile (eğer liseye veya üniversiteye gitmiyorsa) sona erer. Çünkü 18 yaşındaki bir erkek çocuğunun çalışarak kendi hayatını kazanabileceği karine olarak kabul edilir.

Ancak bu genel kuralın, kız çocukları ve eğitime devam eden çocuklar açısından çok net istisnaları (uzatma süreleri) bulunmaktadır.

KIZ ÇOCUKLARI İÇİN YİRMİ İKİ YAŞ KURALI

Emsal kararın en kritik cümlelerinden biri şudur: "Yerleşik ve kabul gören uygulamaya göre kız çocuklarının 22 yaşına kadar... destek alacağı dikkate alınarak..."

Bu kural, Türk aile yapısının ve sosyal dokusunun hukuka yansımasıdır. Yargıtay, bir kız çocuğunun (üniversite okumasa bile) genellikle evlenene veya meslek sahibi olana kadar (farazi olarak 22 yaşına kadar) ailesinin evinde kaldığını ve ailenin desteğine ihtiyaç duyduğunu sosyolojik bir karine olarak kabul etmektedir. Dolayısıyla 18 yaşındaki bir kız çocuğu okula gitmese dahi, bilirkişi 22 yaşına kadar destek tazminatı hesaplamak zorundadır.

YÜKSEKÖĞRENİM GÖRENLERDE YİRMİ BEŞ YAŞ KURALI

Çocuk (erkek veya kız fark etmeksizin) yükseköğrenim (üniversite, yüksekokul) görüyorsa veya görme ihtimali yüksekse (örneğin kaza tarihinde başarılı bir lise öğrencisiyse), destek süresi "25 yaşına kadar" uzar.

Emsal olayda davacı kız çocuk, 18 yaşında ve "Endüstri Mühendisliği 4. sınıf öğrencisi"dir (Burada yaşına göre muhtemelen okula erken başlamış veya hazırlık okumuş olabilir). Üniversite öğrencisi olduğu tartışmasızdır. Bu çocuğun 18 yaşında desteğinin kesileceğini iddia etmek, "Sen 18'sin, artık baban olmadan okul paranı kendin öde" demekle eşdeğerdir ve tazminat hukukunun ruhuna aykırıdır.

SOSYAL VE EKONOMİK DURUM ARAŞTIRMASI

Mahkemelerin (veya kolluk kuvvetlerinin) yargılama sırasında yaptığı SED (Sosyal ve Ekonomik Durum) araştırması, salt tarafların fakir veya zengin olduğunu tespit etmek için yapılmaz. Emsal kararda görüldüğü gibi, SED raporu çocuğun "öğrencilik durumunu" (Endüstri Mühendisliği) resmi olarak dosyaya kazandıran en önemli delildir.

Bilirkişi bu SED raporunu okuyup, çocuğun öğrenci olduğunu tespit ettiği an, otomatik olarak 25 yaş kuralını uygulamak zorundadır.

BİLİRKİŞİ RAPORUNUN DENETİMİ VE EKSİKLİĞİ

Karardaki yerel mahkemenin hatası, bilirkişinin "şekilci" (sadece kimlik yaşına bakan) yaklaşımını denetlememiş olmasıdır. Hakim, bilirkişinin hazırladığı tabloyu olduğu gibi onaylayan bir makam değildir; o raporun Yargıtay içtihatlarına (22-25 yaş kurallarına) uyup uymadığını hukuken denetlemekle mükelleftir.

Yargıtay bu raporu yetersiz bulmuş ve "22 ve 25 yaş kuralları gözetilerek hesaplama yapılması konusunda ek rapor alınması" için kararı bozmuştur. Bu bozma neticesinde, davacı genç kız, 18 yaşından 25 yaşına kadar geçen 7 yıllık farazi dönem için binlerce liralık destek tazminatına hak kazanacaktır.

YARGITAYIN YERLEŞİK UYGULAMASI VE İSTİKRAR

Sonuç olarak; Yargıtay 17. Hukuk Dairesi'nin bu emsal nitelikteki bozma ilamı, trafik ve iş kazası tazminatlarında sigorta şirketlerinin dayattığı "18 yaş bariyerini" ortadan kaldıran, hukuku toplumun sosyolojik ve eğitimsel gerçekleriyle harmanlayan klasik bir içtihattır. Babasını (veya annesini) kaybeden bir çocuğun destek tazminatı hesaplanırken, salt nüfus cüzdanındaki 18 yaş maktu bir kesinti noktası olamaz. Yargıtay'ın yıllar içinde kemikleşmiş ve değişmez şablonu şudur: Erkek çocuklar lisede okuyorsa 20 yaşına, üniversitede okuyorsa 25 yaşına kadar; kız çocukları ise okul okumasa dahi (sosyal yapı gereği) en az 22 yaşına, üniversite okuyorsa 25 yaşına kadar anne/babasının desteğinden yararlanmaya devam edeceği varsayılır. Yerel mahkemelerin, bu çok açık içtihadi kuralları (ve çocuğun eğitim durumunu) göz ardı ederek eksik aktüerya hesaplamalarıyla davanın reddine karar vermesi, geride kalan ve eğitim hayatına devam etmeye çalışan gençlerin yaşam standartlarına vurulmuş haksız bir darbedir ve mutlak bozma nedenidir.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir