DOĞRUDAN MÜZEKKERE HACZİNDE YETKİLİ MAHKEME
İcra hukuku uygulamalarında, alacaklının borçluya ait mal, hak ve alacakları haczetme talebi üzerine yürütülecek usul kuralları, hak kayıplarının önlenmesi ve işlemlerin hızlılığı açısından sıkı şartlara bağlanmıştır. İcra ve İflas Kanunu’nun 4. maddesi gereğince, kural olarak takibin başlatıldığı icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesi, o takiple ilgili tüm şikayet ve itirazları incelemekle kesin yetkilidir. Ancak haczedilecek malların başka bir yerde bulunması durumunda İİK’nın 79. maddesi devreye girerek talimat icrası usulü uygulanır ve bu halde talimat yazılan yer mahkemesi yetkili hale gelir. Teknolojik gelişmeler ve bankacılık sisteminin entegrasyonu ile birlikte günümüzde hacizler sıklıkla talimat yazılmaksızın, doğrudan müzekkere yoluyla (müzekkere ile haciz) veya belirli bir hedef gösterilerek (nokta haczi) yapılmaktadır. Bu durumlarda yetkili mahkemenin neresi olacağı hususu icra mahkemeleri arasında ciddi yetki uyuşmazlıklarına (merci tayini) yol açmaktadır. Yargıtay’ın emsal kararı, doğrudan yazılan müzekkereyle başka bir icra dairesindeki tazminat alacağına konulan hacizlere yönelik şikayetlerde, asıl takibin yürütüldüğü icra dairesinin bağlı olduğu mahkemenin yetkili olduğunu teyit etmiştir.
İCRA YETKİ KURALLARI VE KAMU DÜZENİ İLİŞKİSİ
İcra mahkemelerinin yetki sınırları, yargılamanın düzenli yürümesi amacıyla kanunla kesin olarak belirlenmiş olup kamu düzenine ilişkindir. Mahkemeler, yetkili olup olmadıklarını davanın her aşamasında re'sen (kendiliğinden) göz önünde bulundurmak zorundadır. İİK m. 4 uyarınca asıl icra mahkemesinin genel yetkisi kural, talimat icra mahkemesinin yetkisi ise bu kuralın istisnası niteliğindedir. İstisnalar dar yorumlanmalıdır.
TALİMATLA HACİZ VE İSTİSNAİ YETKİ KURALLARI
İcra dairesi, kendi yargı çevresi dışındaki malları haczetmek için malların bulunduğu yer icra dairesine talimat yazar. Bu durumda haciz işlemi, talimatı alan icra dairesi tarafından gerçekleştirildiğinden, haczin uygulanış biçimi, kıymet takdiri veya istihkak iddiaları gibi doğrudan fiili haciz işlemine ilişkin şikayetler, talimat icra dairesinin bağlı olduğu yer icra mahkemesinde çözümlenir. Bu kural fiziki hacizler için geçerlidir.
DOĞRUDAN MÜZEKKERE YOLUYLA HACİZ KAVRAMI
Eğer icra dairesi, borçlunun üçüncü kişilerdeki hak ve alacaklarını (örneğin bankadaki mevduatını veya başka bir icra müdürlüğündeki alacağını) haczetmek için doğrudan o kuruma veya daireye haciz ihbarnamesi ya da müzekkere gönderirse, araya bir talimat icra dairesi girmez. Müzekkere doğrudan muhataba ulaştığı için haciz kararını veren ve uygulayan asıl icra dairesidir. Bu nedenle, doğrudan müzekkere ile yapılan hacizlere ilişkin şikayetler asıl icra mahkemesinde görülmelidir.
TAZMİNAT ALACAKLARININ HACZEDİLMEZLİĞİ ŞİKAYETİ
Uyuşmazlığın maddi hukuk boyutunda, ölüm veya bedensel (cismani) zararlar nedeniyle hak kazanılan maddi tazminat alacakları, kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar kapsamında olup kural olarak haczedilemez. Borçlunun bu nitelikteki bir tazminat alacağına icra müdürlüğünce haciz konulması halinde, borçlu haczedilmezlik şikayetinde bulunarak haczin kaldırılmasını isteyebilir. Bu şikayet usule uygun yetkili mahkemede açılmalıdır.
YARGI YERİ BELİRLENMESİNDE YARGITAY ESASLARI
İki farklı yer icra mahkemesinin karşılıklı olarak yetkisizlik kararı vermesi ve kararların kesinleşmesi üzerine ortaya çıkan olumsuz yetki uyuşmazlığı, yargı yeri belirlenmesi (merci tayini) yoluyla çözülür. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, bu tür uyuşmazlıklarda haciz kararının alınış ve uygulanış şekline bakar. Eğer işlem doğrudan müzekkereyle yapılmışsa ya da nokta haczi niteliğindeyse, yetkili mahkeme olarak asıl icra mahkemesini belirler.
SOMUT YETKİ İHTİLAFININ ÇÖZÜMÜ VE SONUÇLAR
Yargıtay kararında, borçlunun başka bir icra müdürlüğünde ölüm ve bedensel zarar sebebiyle kazandığı tazminat alacağına, alacaklının talebi üzerine asıl icra müdürlüğü tarafından doğrudan müzekkere yazılarak haciz konulmuştur. Borçlu, tazminat alacağının haczedilemeyeceğini belirterek şikayetçi olmuştur. Karşılıklı yetkisizlik kararları üzerine dosyayı inceleyen Yargıtay, haciz işleminin talimat yoluyla değil doğrudan müzekkereyle yapıldığını belirterek yetkili mahkemenin asıl takibin yapıldığı yer icra mahkemesi olduğuna karar vermiştir.
SORU – CEVAP BÖLÜMÜ
Haciz kararını veren ve müzekkereyi doğrudan muhataba gönderen asıl icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesi yetkilidir.
Talimatla hacizde şikayetler talimat icra mahkemesinde incelenirken, doğrudan müzekkereyle hacizde şikayetler asıl icra mahkemesinde incelenir.
Belirli bir malın haczini isteyen nokta haczi talimatında da yetkili mahkeme, talimatı yazan asıl icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesidir.
Hayır, cismani zarar ve ölüm nedeniyle kazanılmış olan maddi tazminat alacakları kanunen haczedilemez niteliktedir.
Mahkemelerin karşılıklı yetkisizlik kararlarının kesinleşmesi üzerine, dosya yargı yerinin belirlenmesi amacıyla Yargıtay'a gönderilir.
Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Danıştay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir.