ERGIN ÇOCUĞUN NAFAKA TALEBİ VE USULÜ

Aile hukuku uyuşmazlıklarında müşterek çocukların velayet, bakım ve iaşe giderleri, boşanma davalarının ve sonrasındaki adli süreçlerin en hassas konuları arasında yer alır. Küçüğün ergin (reşit) olmasına kadar geçen süreçte onun bakımı, eğitimi ve barınması için velayeti kendisinde olmayan ana veya babadan tahsil edilen nafaka türüne "iştirak nafakası" denir. İştirak nafakası, kural olarak çocuk 18 yaşını doldurup reşit olduğu an yasal olarak kendiliğinden son bulur. Ancak modern dünyada çocukların eğitim süreçlerinin (üniversite, yüksek lisans vb.) reşit olduktan sonra da devam etmesi, ana ve babanın çocuk üzerindeki bakım yükümlülüğünün sürmesini bir zorunluluk haline getirmektedir. Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 328/2. maddesi, çocuğun ergin olmasına rağmen eğitiminin sürmesi halinde, ana ve babanın eğitimi sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlü olduğunu hükme bağlamıştır. Ancak bu maddi hukuk kuralının mahkemelerde nasıl hayata geçirileceği, yani usul hukuku kuralları çok katı şartlara tabidir. Uygulamada yerel mahkemeler, anne tarafından açılan iştirak nafakasının artırılması davalarında, dava devam ederken çocuğun reşit olması durumunda "nasılsa eğitimi devam ediyor" diyerek doğrudan reşit olan çocuk lehine "yardım nafakası" takdir edebilmektedir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin usul disiplinini tescil eden bu çok önemli emsal kararı; ergin olan çocuğun nafaka hakkının ancak kendisi tarafından açılmış ve harcı yatırılmış "bağımsız bir yardım nafakası davası" ile talep edilebileceğini, velisi olan anne tarafından açılmış davada reşit olma tarihinden sonrası için yardım nafakasına hükmedilemeyeceğini tescil etmiştir.

Usul hukuku kuralları, maddi hukukun adil ve düzenli bir biçimde uygulanmasının sarsılmaz teminatıdır. Hukukumuzda "taleple bağlılık" (HMK m. 26) ve "harç yatırılması" ilkeleri kamu düzenindendir. Bir davanın taraf ehliyeti, ergin olmakla birlikte doğrudan veliden çocuğun kendisine geçer. Anne, ergin olan çocuğu temsil ederek onun adına nafaka davası yürütemez; zira artık velayet ilişkisi yasal olarak bitmiştir. Dolayısıyla reşit olan üniversite öğrencisi çocuk, nafaka almaya devam etmek istiyorsa, bizzat kendisi davacı sıfatıyla, harcını ödeyerek TMK 328/2 ve 364. maddeleri gereği "yardım nafakası davası" açmak zorundadır. Yerel mahkemenin, anne tarafından açılan davayı sürdürerek, çocuk adına talep ve usulüne uygun harcı ödenmiş bir dava olmaksızın reşit olma sonrasına yardım nafakası bağlaması ağır bir usul hatasıdır. Yargıtay'ın bu emsal bozma kararı, aile hukuku yargılamalarında hakların doğru öznelerce ve doğru yasal usullerle talep edilmesi gerektiğini altını kalın çizgilerle çizerek hatırlatmıştır.

İŞTİRAK NAFAKASI VE ERGİNLİK SINIRI

İştirak nafakası (TMK m. 328/1), velayeti kendisine bırakılmayan eşin, küçüğün bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmasını sağlayan bir aile hukuku tedbiridir. Bu nafakanın en katı sınırı, müşterek çocuğun "ergin" (reşit) olmasıdır.

Çocuk 18 yaşını doldurmakla, evlenmekle veya mahkeme kararıyla kazai rüşt elde etmekle ergin olur. Erginlik anında velayet hakkı son bulacağından, velayete dayalı olarak anne veya babanın çocuk adına iştirak nafakası talep etme yetkisi (taraf ehliyeti) de yasal olarak ortadan kalkar. Dava devam ederken çocuğun reşit olması durumunda, mahkeme iştirak nafakasını reşit olma tarihi itibariyle sonlandırmakla mükelleftir.

TMK 328/2: EĞİTİMİ DEVAM EDEN ERGİN ÇOCUK

TMK'nın 328. maddesinin ikinci fıkrası, sosyal devlet ve aile dayanışması ilkelerinin en somut yansımasıdır: "Çocuk ergin olduğu halde eğitimi devam ediyorsa, ana ve baba durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde, eğitimi sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlüdürler."

Bu madde, üniversiteye veya mesleki eğitime devam eden gençlerin, reşit oldukları gerekçesiyle bir günde desteksiz kalmasını önler. Ancak bu yükümlülük, iştirak nafakasının otomatik olarak uzaması anlamına gelmez. Maddi hukukta korunan bu bakım hakkı, usul hukukunda "Yardım Nafakası" (TMK m. 364) davasının açılmasıyla talep edilebilir hale gelir. Hak, ancak doğru usulüyle mahkemeden istenebilir.

YARDIM NAFAKASI DAVASININ USULİ ŞARTLARI

Yardım nafakası, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoy, altsoy ve kardeşlerin birbirlerine ödemekle yükümlü oldukları nafaka türüdür. Üniversite okuyan ergin çocuğun açacağı dava da bu kapsamdadır.

Bu davanın açılabilmesi için üç katı usul şartı aranır: 1. Davacının bizzat ergin çocuğun kendisi olması (aktif husumet ehliyeti), 2. Davanın doğrudan ana veya babaya karşı yöneltilmesi (pasif husumet ehliyeti), 3. Davanın açılması için kanunun öngördüğü harçların (başvuru ve nispi karar harcı) tam olarak yatırılmasıdır. Annenin açtığı iştirak nafakasının artırılması davası, bu şartları kesinlikle karşılamaz; zira anne ergin çocuğun vekili veya vasisi değildir.

DAVACININ TARAF EHLİYETİ VE VELAYETİN SONA ERMESİ

Taraf ehliyeti, bir davada davacı veya davalı olarak yer alabilme yeteneğidir ve medeni haklardan yararlanma ehliyetinin usul hukukundaki karşılığıdır. Dava ehliyeti ise bizzat dava açıp yürütebilme yeteneğidir ki bu da fiil ehliyetiyle paraleldir.

Çocuk reşit olmakla tam fiil ehliyetini kazanır ve kendi davalarını bizzat açma yetkisine kavuşur. Aynı anda annenin çocuk üzerindeki velayet yetkisi bittiği için, annenin "veli" sıfatıyla çocuk adına dava açması, açılmış davayı yürütmesi veya nafaka artırımı talep etmesi hukuken imkansız hale gelir. Annenin yürüttüğü davada reşit çocuk lehine yardım nafakası bağlamak, davasız bir hakka hükmetmek anlamına gelir ki bu da yargılamanın temel ilkelerine aykırıdır.

TALEP VE HARÇ YATIRILMA ZORUNLULUĞU

Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve Harçlar Kanunu hükümleri uyarınca, her dava usulüne uygun bir dilekçeyle açılmalı ve harcı yatırılmalıdır. Harç, yargı hizmetinin sunulması için devletin aldığı yasal bir paydır ve yatırılması kamu düzenindendir.

Yargıtay kararında: "talep ve usulüne uygun harcı yatırılarak açılmış bir dava olmadan..." ifadesiyle bu kuralı vurgulamıştır. Anne tarafından açılan davada harç, iştirak nafakasının artırılması talebi için yatırılmıştır. Reşit çocuğun yardım nafakası için yatırılmış bağımsız bir harç yoktur. Harcı ödenmemiş bir uyuşmazlığın mahkemece esastan karara bağlanması, devletin harç kaybına yol açacağı gibi usul kurallarını da hiçe sayar. Mahkemeler davasız ve harçsız karar veremez.

YARGITAYIN AİLE USUL HUKUKU DİSİPLİNİ

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin bu emsal kararı, aile hukuku uygulamasında usul disiplinini koruyan çok net ve eğitici bir içtihattır. Karar, yerel mahkemelerin "çocuğun yüksek yararı" adı altında usul kurallarını esnetmesinin sınırını çizmiştir.

Buna göre mahkeme; anne tarafından açılan davada sadece çocuğun reşit olduğu tarihe kadar olan dönem için iştirak nafakasının artırılması yönünde karar vermelidir. Çocuğun reşit olduğu tarihten sonrası için ise "davanın konusuz kaldığı" gerekçesiyle karar verilmesine yer olmadığına hükmetmelidir. Karar, ergin öğrencilerin haklarını elinden almamakta, sadece bu hakların bizzat kendileri tarafından açılacak bağımsız davalarla talep edilmesi gerektiğini emretmektedir.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir