ERGİN ÇOCUĞUN VELAYETİ VE VESAYET İSTİSNASI

Türk Medeni Kanunu'nda (TMK) kişilerin yasal temsili iki ana müessese üzerinden yürütülür: Velayet ve Vesayet. Doğal süreçte bir çocuk 18 yaşına (erginliğe) ulaşana kadar anne-babasının "velayeti" altındadır; bu yaşa geldiğinde velayet kendiliğinden kalkar ve kişi tam fiil ehliyetini kazanır. Ancak zihinsel engellilik, akıl hastalığı veya benzeri kısıtlılık hallerinde 18 yaşını dolduran kişi kendi işlerini göremeyecek durumdaysa, mahkeme kararıyla hukuken "kısıtlanır". Toplumdaki ve hatta bazen hukuki uygulamalardaki genel yanılgı; 18 yaşını doldurmuş her kısıtlının mutlak surette "vesayet" altına alınması (kendisine bir "vasi" atanması) gerektiğidir. Oysa TMK m. 419/son fıkrası, çok özel ve pratik bir istisna getirmiştir: Kısıtlanan kişi eğer anne-babasıyla yaşıyorsa ve onlara muhtaçsa, mahkeme bu kişiyi bir "vasi"ye bağlamak yerine tekrar anne-babasının "velayeti" altında bırakabilir. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi'nin bu makaleye konu olan emsal kararı, bu ayrımın (Vasi mi yoksa Veli mi olduğunun) hukuki sonuçlarını, özellikle "mahkemeden izin alma" (husumet ve tasarruf) prosedürleri açısından dogmatik bir keskinlikle ortaya koymaktadır. Kararda; kısıtlanıp "velayet" altında bırakılmasına karar verilen ergin çocukların malları ve hukuki işlemleri üzerinde "vesayet makamı (Sulh Hukuk Mahkemesi)"nin yetkisinin olmadığı, velayet kurallarının geçerli olduğu ve dolayısıyla dava açmak, mal alıp satmak gibi işlemlerde TMK 462 uyarınca mahkemeden "izin alınmasına" gerek bulunmadığı açıkça tescil edilmiştir. Bu makale, velayet ile vesayet arasındaki bürokratik farkları ve engelli haklarını pratik bir yaklaşımla incelemektedir.

Vesayet müessesesi, devletin (Sulh Hukuk Mahkemesinin) kısıtlı kişi üzerindeki sıkı bir denetim mekanizmasıdır. Bir kişinin "vasisi" iseniz, o kişi adına araba almak, ev satmak, dava açmak, hatta bankadan belli bir miktar para çekmek için bile her seferinde mahkemeye dilekçe verip aylarca sürebilen bir "izin" süreci yaşamak zorundasınızdır (TMK 462). Ancak kanun koyucu, engelli bir çocuğu olan anne-babanın zaten hayat boyu büyük bir fedakarlık sergilediğini, onlara bir de her işlemde "hakimden izin alma" bürokrasisini yüklemenin eziyet olacağını düşünmüştür. Bu nedenle "Ergin çocuğu vesayet altına almayalım, velayet altında bırakalım" formülünü yaratmıştır. Velayet altında bırakılan kısıtlı için anne-baba tıpkı o çocuk 5 yaşındayken nasıl serbestçe işlem yapabiliyorsa, 30 yaşında da aynı serbestlikle işlem yapabilir.

VELAYET VE VESAYET KAVRAMLARI

Velayet; kural olarak evlilik birliği devam ederken anne ve babanın, çocuk üzerindeki bakım, eğitim ve yasal temsil hakkıdır. Devletin (mahkemenin) müdahalesi çok sınırlıdır, kararları anne-baba kendi takdirleriyle alır.

Vesayet ise; velayet altında bulunmayan küçükler veya 18 yaşını geçmiş ancak kısıtlanmış kişiler için kurulan, mahkeme (vesayet makamı) denetimindeki temsil sistemidir. Vasinin her önemli adımı mahkemenin iznine (veya onayına) tabidir.

ERGİNLİK VE KISITLANMA HALLERİ

18 yaşını dolduran herkes ergindir. Ancak akıl hastalığı, akıl zayıflığı, savurganlık, alkol/uyuşturucu bağımlılığı veya 1 yıldan uzun süreli hapis cezası gibi durumlarda, kişinin kendi çıkarlarını koruyamayacağı anlaşıldığında, Sulh Hukuk Mahkemesi kararıyla fiil ehliyeti elinden alınır (kısıtlanır).

ERGİN ÇOCUĞUN VELAYET ALTINDA BIRAKILMASI

Kısıtlanan kişi evli değilse ve anne-babası hayattaysa, TMK devreye girer. Yargıtay emsal kararında da belirtildiği gibi: "Aynı Kanun'un 419/son maddesinde ise kısıtlanan ergin çocukların kural olarak vesayet altına alınmayıp velayet altında bırakılacağı hükme bağlanmıştır."

Burada "kural olarak" ifadesi çok kritiktir. Mahkeme öncelikle bu kişiyi vesayete (vasiye) değil, anne-babasının velayetine bağlamak zorundadır. Ancak anne-baba çok yaşlıysa, vefat etmişse veya çocuğa zarar veriyorsa, istisnai olarak vesayet altına alınabilir.

VESAYET MAKAMINDAN İZİN ALMA ZORUNLULUĞU

Eğer mahkeme kararı "X'in vesayet altına alınmasına ve babasının vasi olarak atanmasına" şeklinde ise; baba "vasi" sıfatıyla TMK 462 ve 463'te sayılan işlemleri (dava açma, gayrimenkul satma, kefil olma, miras reddetme) kafasına göre yapamaz. Sulh Hukuk Mahkemesinden (Vesayet Makamı) gerekçeli bir izin alması zorunludur.

Ancak mahkeme kararı "X'in kısıtlanmasına ve babasının velayeti altında bırakılmasına" şeklinde ise; hukuk sahnesi tamamen değişir.

VELAYET KURALLARININ UYGULANMASI

Yargıtay 8. Hukuk Dairesi'nin net tespiti şudur: "Kısıtlanıp velayet altında bırakılmasına karar verilen çocuklar ve bunların malları hakkındaki uyuşmazlıklarda velayet hükümleri uygulanacak olup..."

Bu cümlenin anlamı şudur: Velayet hükümleri (TMK 335 ve devamı) uygulandığında, anne-baba, ergin (ama engelli) çocukları adına dava açarken veya onun adına bir araç (örneğin ÖTV muafiyetli araç) alıp satarken mahkemeden izin almak zorunda değildir. Veli sıfatıyla, doğrudan çocuğun yasal temsilcisi olarak tüm bu işlemleri kendi imzalarıyla tek başlarına yapabilirler.

TMK MADDE DÖRT YÜZ ELLİ İKİ KAPSAMI

Yargıtay içtihadının devamında "...TMK'nin 462 ve 463. maddelerinin velayet altındaki çocuklarda uygulanması söz konusu değildir" denilerek konu hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde kapatılmıştır.

Bu karar, uygulamada tapu müdürlüklerinin, noterlerin ve hatta bazı ilk derece mahkemelerinin sıklıkla yaptığı hatayı düzeltmektedir. Birçok noter veya tapu memuru, 18 yaşından büyük bir kısıtlının işlemini yaparken, kararda "velayet altında bırakılmasına" yazsa dahi ezbere bir şekilde "Bize Sulh Hukuk'tan izin kararı (TMK 462 izni) getir" demektedir. Yargıtay bu kararıyla; velayet altındaki çocuk için bu iznin istenmesinin hukuka (ve TMK sistematiğine) aykırı olduğunu ilan etmiştir.

İZİN PROSEDÜRÜNÜN İSTİSNASI

Velayet altındaki ergin çocuğun malları üzerinde velinin (anne/babanın) sınırsız bir özgürlüğü var mıdır? Hayır, kural olarak izin gerekmez (istisnadır) ancak veli, çocuğun malvarlığını "kendi zimmetine" veya "kendi menfaatine" geçiremez. Velayet kuralları dairesinde, çocuğun yararına olmak kaydıyla işlem yapma serbestisi vardır.

YARGITAYIN VESAYETİ DARALTICI YAKLAŞIMI

Sonuç olarak; Yargıtay 8. Hukuk Dairesi'nin bu emsal nitelikteki kararı, kısıtlı ergin çocuklar (zihinsel engelli bireyler, ağır hastalar vb.) üzerinden ailelerin omuzuna binen gereksiz hukuki ve bürokratik yükleri (vesayet izinleri) ortadan kaldıran çok kıymetli bir içtihattır. Türk Medeni Kanunu m. 419/son fıkrası gereğince, bir kişi 18 yaşını geçse dahi kısıtlandığında öncelikli olarak vesayet makamına (vasiye) değil, anne-babasının "velayetine" emanet edilir. Eğer mahkeme kararı bu kişiyi "velayet altında bırakmışsa", artık o kişinin hukuki durumu 5 yaşındaki bir çocukla aynıdır; tüm yasal temsil işlemleri (mallarının yönetimi, alım-satım, dava takibi) velisi tarafından yerine getirilir. Bu statüdeki bir kişi adına işlem yapılırken, TMK 462 ve 463. maddelerinde sayılan "vesayet makamı izni" prosedürü işletilemez. Noterlerin, mahkemelerin veya idari kurumların "velayet altında bırakılmış" kısıtlı adına yapılacak işlemlerde (araç alımı/satımı, dava açma gibi) aileden ekstra bir "hakim izni" istemesi hukuka ve Yargıtay'ın bu istikrar kazanmış içtihadına açıkça aykırıdır.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir