Günlük On Bir Saat Çalışma Sınırı

Çalışma hayatını ve işçi-işveren ilişkilerini düzenleyen 4857 sayılı İş Kanunu’nun temel felsefesi, ekonomik açıdan daha zayıf konumda olan işçinin, işverenin yönetim hakkı karşısında ezilmesini önlemek, iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak ve işçinin fiziki/ruhsal bütünlüğünü korumaktır. Bu korumanın en hayati uygulama alanı "çalışma ve dinlenme süreleri"nin sınırlandırılmasıdır. İş Kanunu’nun 41. maddesi uyarınca fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmalardır ve bu çalışmaların yıllık toplamı "270 saati aşamaz". Ancak iş hayatının yoğunluğu içinde işçiler sıklıkla bu yasal sınır olan 270 saatin üzerinde fazla çalışmaya maruz kalmakta ve ardından "yıllık fazla çalışma sınırının aşılması" gerekçesiyle iş sözleşmelerini haklı nedenle feshederek kıdem tazminatı talep etmektedirler. Yargıtay’ın fazla çalışma sınırlarlarına dair hukuki nitelendirmesi, işçi ve işveren haklarını dengeleyen hassas bir ayrıma dayanır. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi'nin yerleşik ve emsal içtihadı uyarınca; İş Kanunu'ndaki yıllık 270 saatlik fazla çalışma sınırı "kesin emredici (absolute mandatory)" nitelikte değildir. İşçinin yıllık fazla mesaisi 270 saati aşsa dahi, eğer bu çalışmaların karşılığı olan fazla çalışma ücretleri işçiye tamamen ve eksiksiz ödenmişse, işçi sırf bu 270 saatlik sınırın aşılmasını bahane ederek iş sözleşmesini haklı nedenle feshedemez. Ancak Yargıtay, "Günlük 11 saati aşan çalışmalar" konusunda tamamen farklı ve tavizsiz bir hukuki koruma rejimi uygular. İş Kanunu uyarınca günlük çalışma süresi her ne suretle olursa olsun 11 saati aşamaz. Bu kural, işçinin anayasal ve insani "Dinlenme Hakkı" kapsamında kesinlikle mutlak emredici bir düzenlemedir. Günlük 11 saatlik sınırın aşılması durumunda, fazla çalışma ücreti ödense dahi, işçinin sağlığı tehlikeye düşürüldüğü ve dinlenme hakkı gasp edildiği için işçi iş sözleşmesini TCK ve İş Kanunu m. 24/II-f uyarınca haklı nedenle feshedip kıdem tazminatını alma hakkına sahiptir. Karar uyarınca; günlük 11 saat sınırı emredicidir.

Uygulamada, büyük bir lojistik firmasında şoför veya depoda işçi olarak çalışan bir personel, yoğun dönemlerde günde 13-14 saat çalıştırılmaktadır. İşveren, bu yoğun çalışmanın karşılığı olan fazla mesai ücretlerini bordroya yansıtarak kuruşu kuruşuna banka hesabına yatırmaktadır. İşçi, bir süre sonra yıpranarak "günde 11 saatten fazla çalıştırıldığı ve yıllık 270 saatlik sınırın aşıldığı" gerekçesiyle noterden ihtarname gönderip iş sözleşmesini haklı nedenle feshetmekte ve kıdem tazminatı davası açmaktadır. İşveren ise "Tüm fazla mesaileri ödedim, ödemesi yapılan fazla mesai fesih nedeni olamaz" savunmasını yapmaktadır. İlk derece İş Mahkemeleri bazen "fazla mesai ücretleri ödendiği için haklı fesih hakkı doğmayacağı" gerekçesiyle davayı tamamen reddetmekteydi. Oysa Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, bu kararları kısmen bozmaktadır. Yıllık 270 saat sınırı yönünden işverenin savunması doğrudur; ödeme varsa fesih haksızdır. Ancak günlük 11 saati aşan çalışmalar dinlenme hakkının ihlalidir ve ödeme yapılsa dahi işçiye doğrudan haklı fesih imkanı verir.

FAZLA ÇALIŞMA KAVRAMI VE SINIRLARI

Fazla çalışma, İş Kanunu uyarınca haftalık 45 saati aşan çalışmalara verilen genel addır.

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle daha az belirlendiği hallerde, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar olan çalışmalar ise "fazla sürelerle çalışma" olarak adlandırılır. Her iki çalışma türü de yasal sınırlar ve ek ücret ödeme yükümlülüğü ile çevrelenmiştir.

YILLIK İKİYÜZYETMİŞ SAAT SINIRININ HUKUKİ NİTELİĞİ

İş Kanunu m. 41/8 uyarınca, fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüz yetmiş saatten fazla olamaz.

Yargıtay, bu sınırın mutlak emredici olmadığını kabul eder. Bunun anlamı, 270 saatlik sınırın aşılmasının idari bir yaptırımı (para cezası) tetikleyebileceği ancak işçi-işveren arasındaki sözleşmeyi kendiliğinden sakatlamayacağıdır. Ücret ödendiği sürece bu aşım tek başına fesih nedeni yapılamaz.

GÜNLÜK ONBİR SAAT ÇALIŞMA YASAĞI

İş Kanunu m. 63 uyarınca, günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamaz.

Bu 11 saatlik sınıra, fazla mesailer de dahildir. Yani işçi normal mesai + fazla mesai dahil günde en fazla 11 saat çalıştırılabilir. 11 saati aşan her çalışma, işçinin biyolojik sınırlarını zorlayan, iş kazası riskini artıran hukuka aykırı bir uygulamadır.

ANAYASAL DİNLENME HAKKI VE KORUNMASI

Dinlenme hakkı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 50. maddesinde güvence altına alınmış temel bir insan hakkıdır.

Anayasa Madde 50/3 - "Dinlenmek, çalışanların hakkıdır." Bu hakkın sınırlandırılması veya parayla satın alınması mümkün değildir. Günlük 11 saat sınırının aşılması, bu anayasal hakkın doğrudan ihlali anlamına geldiği için kanun koyucu bu sınırı emredici kılmıştır.

İŞÇİNİN HAKLI FESİH HAKTIR ŞARTLARI

İşçi, iş şartlarının uygulanmaması veya kanuna aykırılık nedeniyle sözleşmeyi haklı feshedebilir (İş K. m. 24/II-f).

Günlük 11 saati aşan çalışma düzeni, iş sağlığı ve güvenliği kurallarına ve kanunun emredici hükümlerine aykırı olduğu için, işçinin sağlığını tehlikeye sokar. Bu nedenle işçi, ücretini tam alsa bile, "ben sağlığımı korumak için dinlenme hakkımı istiyorum" diyerek sözleşmeyi derhal feshedebilir.

İKİ YÜZ YETMİŞ SAATİN AŞILMASI

Eğer yıllık 270 saat aşılmış ve bu aşan saatlerin fazla mesai ücreti işçiye ödenmemişse, bu durum zaten doğrudan haklı fesih nedenidir.

İş Kanunu m. 24/II-e uyarınca ücretin (fazla mesai ücreti dahil) kanun veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesaplanıp ödenmemesi işçiye tazminatlı fesih hakkı verir. Buradaki Yargıtay ayrımı, ücretin "ödenmesi" durumunda 270 saat sınırının fesihte etkisiz kalacağını netleştirmiştir.

HMK UYARINCA FAZLA MESAİNİN İSPATI

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) çerçevesinde, günlük 11 saati aşan çalışmaların ispatı şu usulle yürütülür:

HMK m. 200 ve m. 202 uyarınca, fazla çalışmanın yapıldığını ispat yükü davacı işçidedir. İşçi, günlük 11 saati aşan çalışmalarını "işyeri giriş-çıkış kart kayıtları", "GPS lokasyon verileri", "bilgisayar log kayıtları", "e-posta gönderim saatleri" veya işyerinde çalışan tarafsız "tanık beyanları" ile ispatlayabilir. HMK dairesinde bu somut delillerle günde 11 saatten fazla çalıştırıldığı kanıtlanan işçi, feshin haklılığını ve dolayısıyla kıdem tazminatı hakkını kesin olarak kazanır.

HUKUKİ YORUMLAR VE İŞ ADALETİ

Yargıtay 22. Hukuk Dairesi'nin bu muhteşem ve dengeli emsal kararı, işçi sağlığı ile işveren çıkarlarını adalet potasında eriten harika bir içtihat rehberidir.

Sonuç olarak; yıllık 270 saatlik fazla çalışma sınırı emredici olmadığından ücreti ödendiği sürece tek başına fesih hakkı vermez. Ancak günlük 11 saati aşan çalışma yasağı emredici olup işçinin dinlenme hakkını ihlal ettiğinden ücret ödense bile işçiye haklı fesih hakkı verir. Mahkemenin davayı reddeden kararı bozulmalıdır. Yargıtay, bu kararla dinlenme hakkını korumuş ve Türk iş hukukuna paha biçilemez bir değer katmıştır.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir.