HAKSIZ TAHRİK VE İLK HAKSIZ HAREKETİN TESPİTİ

Ceza hukukunda adalet ve hakkaniyet ilkesinin en insani ve köklü yansımalarından biri, kişilerin kusur ve ceza sorumluluklarını doğrudan etkileyen "Haksız Tahrik" (provocation) kurumudur. Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 29. maddesinde düzenlenen haksız tahrik; kişinin haksız bir fiilin kendisinde meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işlemesi halinde, verilecek cezada indirim yapılmasını öngörür. Kanun koyucu, insanın psikolojik sınırlarını ve ani öfke reflekslerini göz önünde bulundurarak, haksız bir saldırıya uğrayan sanığın kusurunun azaldığını kabul etmiştir. Ancak ceza yargılamasında haksız tahrik hükümlerinin uygulanabilmesi için, uyuşmazlığa konu olan tartışmanın veya kavganın başlangıcındaki "ilk haksız hareketin kimden geldiğinin" (the initiator of the wrongful act) tereddütsüz bir şekilde tespit edilmesi gerekir. Uygulamada, alt derece mahkemeleri, kavganın karmaşıklığı veya sanığın eyleminin ağırlığı karşısında kolaya kaçarak, kavganın çıkış sebebini ve ilk haksız eylemi hiç araştırmadan doğrudan tahrik indirimi yapmamakta; böylece sanıklar hakkında eksik incelemeyle fahiş cezalar vermektedir. Yargıtay 3. Ceza Dairesi'nin ceza sorumluluğu ve tahrik teorisini mükemmel şekilde ele alan bu tarihi emsal kararı; sanığın kız arkadaşının katılan tarafından rahatsız edilmesi ve tartışmanın katılanın hakaretiyle başlaması iddiaları karşısında, öncelikle sanığın kız arkadaşının mahkemece tanık olarak dinlenmesi, olayın çıkış sebebi ve gelişimi analiz edilerek ilk haksız hareketin kimden geldiğinin kesin şekilde saptanması ve sonucuna göre TCK m. 29 haksız tahrik hükümlerinin tartışılması gerektiğini hükme bağlayarak eksik araştırma ve gerekçeyle kurulan mahkûmiyet kararını bozmuştur.

Uygulamada, "Haksız Tahrik İndirimi" (mitigated sentence due to provocation), sanık müdafilerinin en çok talep ettiği ancak yerel mahkemelerin en çok ihmal ettiği savunma haklarından biridir. Yargıtay 3. Ceza Dairesi bu kararında maddi gerçeğe ulaşmak için izlenmesi gereken usuli yöntemi çok net göstermiştir: Bir kavgada ilk haksız hareketin kimden geldiği belirlenemiyorsa Yargıtay'ın yerleşik içtihatları uyarınca sanık lehine "asgari oranda (%25)" haksız tahrik indirimi uygulanmalıdır. Ancak olayda, sanık açıkça kız arkadaşının katılan tarafından taciz/rahatsız edildiğini, katılanın da bu anlaşmazlığı doğruladığını ve olayın katılanın hakaretiyle başladığını ileri sürmektedir. Bu durumda mahkemenin yapması gereken ilk iş, olayın tek ve en kritik görgü tanığı olan sanığın kız arkadaşını mahkemeye çağırıp yeminli beyanını almaktır. Eğer tanık beyanıyla katılanın taciz ve hakaret eylemleri kanıtlanırsa, sanık hakkında asgari değil, tahrikin derecesine göre "azami oranda (%75)" ceza indirimi yapılması yasal zorunluluk haline gelecektir. Bu araştırma yapılmadan sanığa doğrudan tam ceza verilmesi, savunma hakkının ve ceza adaletinin en ağır şekilde ihlalidir. Bu karar, mahkemeleri kavganın veya olayın ardındaki gerçek tetikleyici nedenleri titizlikle araştırmaya zorlayan, ceza hukukunun adil ve dengeli yüzünü temsil eden fevkalade kıymetli bir içtihattır. Karar, tahrik adaletinin şaşmaz terazisidir.

TCK M. 29 UYARINCA HAKSIZ TAHRİK

Haksız tahrik, sanığın haksız bir fiilin yarattığı hiddet ve elemin etkisiyle suç işlemesi durumunda uygulanan ceza indirimdir.

Tahrik altında işlenen suçlarda kişinin irade yeteneği tamamen yok olmasa da ciddi şekilde zayıflar. Yasa koyucu bu durumu kusurluluğu azaltan bir kişisel neden olarak kabul etmiş ve cezada dörtte birden dörtte üçe kadar indirim yapılmasını emretmiştir.

İLK HAKSIZ HAREKETİN TESPİTİ KRİTERİ

Haksız tahrik indiriminin uygulanabilmesi için ilk haksız hareketin mağdurdan (katılandan) gelmiş olması şarttır.

Kavgalarda tarafların karşılıklı iddiaları varsa, mahkeme tüm delilleri, mesajları ve tanıkları inceleyerek fitili ilk ateşleyeni, yani ilk haksız davranışı gerçekleştireni bulmakla yükümlüdür. İlk haksız fiili işleyen taraf, sonradan karşı taraftan gelen tepkilere karşı tahrik indiriminden yararlanamaz.

ÜÇÜNCÜ KİŞİYE YÖNELİK HAKSIZ EYLEM

Tahrikin oluşması için haksız eylemin doğrudan sanığa yapılması şart değildir; sanığın yakınına yapılması da yeterlidir.

Somut olayda, katılanın sanığın kız arkadaşını rahatsız etmesi (taciz etmesi), sanık üzerinde doğrudan ağır bir hiddet ve elem yaratacak niteliktedir. Üçüncü kişiye (sevgiliye, eşe, kardeşe) yapılan haksız saldırılar, sanık lehine haksız tahrik uygulamasını hukuken tetikler.

TANIK DİNLENMESİNİN USULİ ZORUNLULUĞU

Olayın çıkış noktası olan sanığın kız arkadaşının dinlenmemesi, 'eksik inceleme' (incomplete investigation) nedenidir.

Ceza Muhakemesi Kanunu uyarınca, davanın sonucunu ve ceza miktarını doğrudan etkileyecek olan kritik tanıkların dinlenmesi zorunludur. Mahkemenin en önemli tanığı dinlemekten kaçınarak karar vermesi adil yargılanma ve gerçeğin araştırılması ilkelerine aykırıdır.

KARŞILIKLI TARTIŞMADA HAKARET VE TAHRİK

Katılanın da tartışmanın kendisinin hakaret etmesiyle başladığını dolaylı olarak kabul etmesi tahriki doğrular.

Karşılıklı hakaretleşmelerde veya kavgalarda, ilk hakaretin kimden geldiği saptanamıyorsa şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereğince tarafların her ikisine de haksız tahrik hükümleri uygulanmalıdır. Bu usul, ceza dengesini korur.

YARGITAY BOZMA KARARI VE ANALİZİ

Yargıtay 3. Ceza Dairesi'nin bu bozma kararı, ceza davalarında şablon kararlar verilmesini engelleyen çok net bir duruştur.

Karar, 'kavga edilmiş, ceza verelim' sığlığını aşarak, kavganın namus, taciz ve hakaret gibi derin tahrik unsurlarını barındırıp barındırmadığının tanıklarla araştırılmasını emretmiştir. Gerekçesiz ve araştırmasız kurulan mahkumiyet bozulmuştur. Karar adil ceza tayininin teminatıdır.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir