İnsan Üzerinde Deney Suçu (TCK 90)
Suçun Tanımı ve Hukuki Niteliği
İnsan üzerinde deney suçu, Türk Ceza Kanunu’nun 90. maddesinde düzenlenmiş olup, bilimsel veya tıbbi amaçlarla insan üzerinde yapılan deneylerin kanuni ve etik sınırlar dışında gerçekleştirilmesini cezalandıran bir suç tipidir. TCK 90/1 hükmüne göre: “İnsan üzerinde bilimsel bir deney yapan kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.”
Bu suç, modern ceza hukukunda “biyomedikal ceza hukuku” alanının önemli bir parçasıdır ve özellikle tıbbi araştırmaların insan haklarıyla çatışmasını önlemeye yönelik olarak düzenlenmiştir. TCK 90, hem bireyin fiziksel bütünlüğünü hem de insan onurunu koruyan karma nitelikli bir suç tipidir. Bu yönüyle yalnızca bedensel zararları değil, kişinin “denek” olarak araçsallaştırılmasını da engellemeyi amaçlar.
Korunan Hukuki Değer
Bu suçla korunan temel hukuki değer, öncelikle insan vücudu üzerindeki dokunulmazlık ve yaşam hakkının bilimsel faaliyetler karşısında korunmasıdır. Bunun yanında insan onuru, bireyin rızasının özgür iradeye dayanması ve bilimsel araştırmalarda etik sınırların korunması da güvence altına alınmaktadır. Ceza hukuku bireyin “araç” haline getirilmesini engeller; insan bilimsel ilerleme için sınırsız bir deney nesnesi olarak kullanılamaz.
Maddi Unsurlar
Fail: Suç özgü değildir; ancak fiilin bilimsel veya tıbbi deney kapsamında gerçekleştirilmesi gerekir. Genellikle hekimler, araştırmacılar veya sağlık personeli fail olabilir.
Mağdur: Üzerinde deney yapılan ve canlı insan olan kişidir. Rızası bulunsa dahi kanunda öngörülen şartlar sağlanmadığı sürece suç oluşabilir.
Fiil: İnsan üzerinde bilimsel veya tıbbi deney yapılmasıdır. Koşullar arasında etik kurul onayı, tıbbi gereklilik, bilimsel geçerlilik ve mağdurun bilgilendirilmiş rızası yer alır.
Netice: Suçun oluşması için her zaman bedensel zarar meydana gelmesi gerekmez. Deneyin hukuka aykırı şekilde gerçekleştirilmesi yeterlidir. Ancak ağırlaşmış sonuçlar meydana gelirse ceza artırılır.
Nedensellik Bağı: Yapılan deney ile ortaya çıkan zarar arasında kurulmalıdır. Özellikle tıbbi komplikasyonlar ile deney arasındaki bağlantı dikkatle değerlendirilir.
Manevi Unsur
İnsan üzerinde deney suçu yalnızca kasten işlenebilir. Fail, deney yaptığını ve bunun hukuka aykırı şartlar taşıdığını bilerek hareket etmelidir. Bu suçun taksirle işlenmesi mümkün değildir.
Hukuka Aykırılık Unsuru ve Hukuka Uygunluk Nedenleri
TCK 90 bakımından en önemli unsur hukuka uygunluk şartlarının bulunup bulunmadığıdır. Hukuka uygun bir deney için şu şartlar aranır: Deneyin bilimsel zorunluluk taşıması, alternatif yöntemlerin bulunmaması, risklerin minimize edilmesi, etik kurul onayı ve aydınlatılmış rıza. Bu şartlar sağlandığında fiil hukuka uygun hale gelir.
Suçun Özel Görünüş Biçimleri
Teşebbüs: Mümkündür. Deneyin icrasına başlanmış ancak tamamlanmamışsa teşebbüs hükümleri uygulanabilir.
İştirak: Deney sürecine katkı sağlayan tüm kişiler sorumlu olabilir. Etik dışı protokollere onay veren veya süreci yöneten kişiler de iştirak kapsamındadır.
İçtima: Deney sonucunda yaralama veya ölüm meydana gelirse TCK 87 veya TCK 81 hükümleri ile birlikte değerlendirme yapılabilir.
Nitelikli Haller
TCK 90 kapsamında ağırlaştırıcı haller; deneyin çocuklar üzerinde yapılması, rıza olmaksızın gerçekleştirilmesi veya deney sonucunda kalıcı zarar meydana gelmesidir. Bu durumlarda ceza artırılır ve ayrıca diğer suç tipleri devreye girebilir.
Daha Az Cezayı Gerektiren Haller ve İndirim Sebepleri
TCK 62 kapsamında takdiri indirim nedenleri uygulanabilir. Failin bilimsel amaçla hareket etmesi, zararın öngörülememesi veya pişmanlık göstermesi indirim sebebi olabilir. Ancak rızanın hukuken geçerli olmadığı durumlarda indirim alanı oldukça sınırlıdır.
Artırım Sebepleri
Deneyin sonucunda ağır yaralanma, kalıcı sakatlık veya ölüm meydana gelmesi önemli artırım sebepleridir. Ayrıca mağdurun çocuk olması veya savunmasız durumda bulunması da cezayı artırır.
Şikâyet – Re’sen Soruşturma Durumu
TCK 90 kapsamında işlenen suçlar şikâyete tabi değildir. Suç re’sen soruşturulan suçlar arasındadır ve savcılık makamı kendiliğinden harekete geçer.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli mahkeme çoğunlukla Ağır Ceza Mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise suçun işlendiği yer mahkemesidir.
Yaptırım ve Hukuki Sonuçlar
TCK 90 kapsamında temel yaptırım bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıdır. Ölüm veya ağır yaralanma halinde ceza ciddi şekilde artar. Ayrıca sağlık mesleği icra eden kişiler açısından meslekten men ve ruhsat iptali gibi yaptırımlar gündeme gelebilir.
Yargıtay Kararlarından Çıkan Genel Hukuki İlkeler
Yargıtay, insan üzerinde deney suçunda en kritik unsurun aydınlatılmış rıza ve etik uygunluk koşullarının varlığı olduğunu vurgulamaktadır. Bilimsel amaçla yapılan her işlemin otomatik olarak hukuka uygun sayılmayacağı, etik ve hukuki şartların birlikte değerlendirilmesi gerektiği kabul edilmektedir.
Doktrindeki Görüşler
Doktrinde TCK 90, modern tıbbın gelişimi ile bireyin korunması arasındaki dengeyi kuran bir düzenleme olarak değerlendirilmektedir. Bazı yazarlar rıza kurumunun geniş yorumlanmasının insan onurunu zayıflatabileceğini savunmaktadır.
Benzer Suçlarla Karşılaştırma
Kasten yaralama (TCK 86) ile farkı eylemin bilimsel deney amacı taşımasıdır. TCK 81 ve 85 ile farkı ise ölüm neticesinin bilimsel deney kapsamında değil, doğrudan kast veya taksirle meydana gelmesidir.
Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir.