HÜRRİYETTEN YOKSUN KILMA VE EYLEM BÜTÜNLÜĞÜ

Ceza hukukunun en temel ve evrensel amaçlarından biri, bireylerin fiziki hareket serbestilerini, diledikleri yere gitme ve diledikleri yerde kalma özgürlüklerini her türlü haksız kısıtlamaya ve müdahaleye karşı korumaktır. Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 109. maddesinde "Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Suçu" (deprivation of liberty / kidnapping) başlığı altında düzenlenen bu suç tipi, bireyin fiziki özgürlüğünün haksız şekilde sınırlandırılmasını cezalandırır. Ancak ceza hukuku uygulamasında, tek bir doğal eylem (act) içinde gerçekleşen birden fazla yasadışı hareketin hukuki nitelendirmesinin nasıl yapılacağı konusu sıklıkla tartışmalara ve fahiş yargılama hatalarına yol açmaktadır. Özellikle failin mağduru bir yere götürmek veya alıkoymak amacıyla cebir ve tehdit uyguladığı durumlarda, alt derece mahkemeleri eylemin niteliğini adeta ikiye bölerek (splitting the offense), sanığa hem "Hürriyeti yoksun kılma" hem de "Tehdit" veya "Yaralama" suçlarından ayrı ayrı cezalar vermekte; böylece ceza hukukunun en temel kurallarından olan "tek fiille tek suç" veya "bileşik suç" (compound crime) teorisini ihlal etmektedir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi'nin ceza dogmatiğini ve fiil bütünlüğü ilkelerini tescil eden bu tarihi emsal kararı; sanığın okul önündeki mağduru hırkasından çekerek durdurmaya çalışması ve bu esnada "seni okulda rezil edeceğim" diyerek tehdit etmesi eyleminin bir bütün olarak TCK m. 109/2 (Cebir ve tehditle kişiyi hürriyetinden yoksun kılmaya teşebbüs) suçunu oluşturacağını, söylenen tehdit sözünün bu ana suçun kurucu veya ağırlaştırıcı 'unsuru' olduğunu, dolayısıyla tehdit eyleminin ayrı bir suç olarak bölünemeyeceğini karara bağlayarak hatalı çifte mahkûmiyet kuran yerel mahkeme kararını kesin olarak bozmuştur.

Uygulamada, "Eylemin bölünemezliği" (indivisibility of action) kuralı, sanık haklarının korunması ve adil cezalandırma ilkesinin en büyük güvencesidir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi'nin kusursuz usul analizine göre; TCK m. 109/2 maddesi, kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçunun "cebir, tehdit veya hile" ile işlenmesini suçun temel şekli olarak tanımlamıştır. Yani kanun koyucu, tehdit ve cebri zaten hürriyeti kısıtlama suçunun bünyesine ithal etmiştir (bileşik suç yapısı). Fail, mağduru alıkoymak veya gitmesini engellemek amacıyla onu hırkasından tutup çekmeye başladığı sırada sarf ettiği "seni rezil edeceğim" tehdidi, hürriyeti kısıtlama iradesini gerçekleştirmek için kullanılan araçtır. Bu tehdit, bağımsız bir TCK m. 106 suçunu oluşturmaz; zira bu tehdit olmasaydı zaten hürriyeti kısıtlama suçu nitelikli halini (m. 109/2) kazanamazdı. Mahkemenin bu tekil fiili ikiye bölerek hem tehditten hem de hürriyeti kısıtlamaya teşebbüsten ayrı cezalar vermesi, sanığın aynı eylemden iki kez cezalandırılması (ne bis in idem ihlali) anlamına gelir. Karar, ceza hukukunun yapısal ciddiyetini ve içtima kurallarını koruyan en yüksek adli kılavuzdur. Karar, sanık haklarının güvencesidir.

HÜRRİYETE KARŞI SUÇLAR VE SINIRLARI

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu, bireyin dilediği gibi hareket etme serbestisini doğrudan engeller.

Bu suç, serbestiyeti kısıtlayan fiziki engeller konulması, mağdurun bir yere kapatılması veya bir yerden ayrılmasının fiziki güç, tehdit veya hile ile engellenmesi durumunda oluşur. Korunan hukuki değer bireyin fiziki özgürlüğüdür.

KİŞİYİ HÜRRİYETTEN YOKSUN KILMA SUÇU

TCK m. 109, bu suçun temel ve nitelikli hallerini ve bunlara ilişkin cezaları ayrı ayrı belirlemiştir.

Eğer suç cebir, tehdit veya hile ile işlenirse (m. 109/2) ceza miktarı iki katına çıkar. Ayrıca suçun bir çocuğa karşı (m. 109/3-f) veya okul önü gibi belirli alanlarda işlenmesi cezayı daha da artıran nitelikli hallerdendir.

BİLEŞİK SUÇ VE EYLEM BÜTÜNLÜĞÜ

Ceza Kanunu m. 42 uyarınca, biri diğerinin unsuru veya ağırlaştırıcı nedeni olan suçlar bileşik suç sayılır.

Bileşik suçlarda fail tek bir cezayla cezalandırılır; unsuru oluşturan diğer suçtan dolayı ayrıca ceza verilemez. Tehdit fiili, hürriyeti yoksun kılma suçunun cebir ve tehdit unsurunu oluşturduğundan bağımsız olarak cezalandırılamaz.

REZİL EDECEĞİM TEHDİDİNİN HUKUKİ ANALİZİ

Sanık, mağdurun gitmesini engellemek için hırkasından tutup çekerken 'seni rezil edeceğim' tehdidinde bulunmuştur.

Bu tehdit, bağımsız bir TCK m. 106 tehdit suçu olarak kabul edilemez. Failin bu sözü söylemesinin tek amacı, mağdurun korkarak kaçmasını engellemek ve onu alıkoymaktır; dolayısıyla eylem hürriyeti kısıtlama suçunun doğrudan bir parçasıdır.

TEŞEBBÜS AŞAMASINDA KALAN HÜRRİYET İHLALİ

Mağdurun bağırarak yardım istemesi, sanığın elinden kurtulması ve sanığın kaçması nedeniyle eylem teşebbüste kalmıştır.

TCK m. 35 uyarınca, fail suçun icra hareketlerine başlayıp elinde olmayan nedenlerle suçu tamamlayamazsa teşebbüsten sorumlu olur. Olayda eylem tamamlanamadığı için ceza teşebbüs hükümleri çerçevesinde indirilmelidir.

YARGITAY BOZMA KARARI VE ANALİZİ

Yargıtay 8. Ceza Dairesi'nin bu kararı, mahkemelerin ceza bölme yanılgılarını engelleyen çok önemli bir usul dersidir.

Karar, tek bir olay örgüsü içindeki tehdidin ve fiziki engellemenin ayrı ayrı suçlar olarak bölünemeyeceğini, her ikisinin bir bütün halinde 'Hürriyeti yoksun kılmaya teşebbüs' kapsamında cezalandırılacağını ilan etmiştir. Bu içtihat, çifte cezalandırmaları önler. Karar usulün adil dengesidir.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir