Mirastan Feragat Sözleşmesinin İptali – Hukuki Değerlendirme ve Yargısal İlkeler

1. Mirastan Feragat Sözleşmesinin Hukuki Niteliği ve Ölüme Bağlı Tasarruf Sistemi İçindeki Konumu

Mirastan feragat sözleşmesi, miras bırakan ile gelecekteki mirasçısı arasında kurulan ve miras hakkının doğumu veya kullanılmasını doğrudan etkileyen iki taraflı ve ölüme bağlı bir tasarruf niteliğindedir. Bu sözleşme, miras hukukunun temel ilkeleri içerisinde istisnai bir düzenleme olup, mirasçılık sıfatının doğmasını veya kullanılmasını ortadan kaldırdığı için sıkı şekil ve geçerlilik şartlarına tabi tutulmuştur.

Bu niteliği gereği mirastan feragat, yalnızca tarafların irade beyanlarıyla sonuç doğuran basit bir sözleşme değil; aynı zamanda miras hukukunun kamu düzeniyle yakından ilişkili alanlarından biri olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle sözleşmenin geçerliliği, irade serbestisinin ötesinde kanuni şekil şartlarına bağlıdır.

2. Uygulanacak Hukuk ve Geçerlilik Şartlarının Belirlenmesi

Somut uyuşmazlıklarda hangi hukukun uygulanacağı, miras hukukunda özellikle önem taşır. Miras bırakanın ölüm tarihi ve işlemin yapıldığı dönemde yürürlükte bulunan kanun hükümleri dikkate alınarak değerlendirme yapılır.

Bu kapsamda, 4722 sayılı Kanun’un yürürlük hükümleri uyarınca, belirli durumlarda 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi (eMK) hükümlerinin uygulanması gerekebilir. Bu durum, özellikle eski tarihli miras işlemlerinin geçerlilik denetiminde belirleyici rol oynar.

3. Şekil Şartı ve Geçerliliğe Etkisi (eMK Dönemi Uygulaması)

743 sayılı Türk Kanunu Medenisi döneminde mirastan feragat sözleşmesine ilişkin açık bir şekil düzenlemesi bulunmamakla birlikte, Yargıtay içtihatlarıyla bu boşluk doldurulmuştur. Bu çerçevede, mirastan feragat sözleşmesinin geçerli olabilmesi için resmî vasiyetname şekline uygun olarak düzenlenmesi gerektiği kabul edilmiştir.

Bu şekil:

• Resmî memur huzurunda düzenlemeyi,
• İki tanığın katılımını,
• Kanunda öngörülen şekil prosedürlerinin eksiksiz yerine getirilmesini

zorunlu kılar. Bu şartlara uyulmaması hâlinde işlem, geçersizlik yaptırımına tabi olur ve hukuki sonuç doğurmaz. Şekil şartı burada yalnızca teknik bir unsur değil, aynı zamanda işlemin geçerliliğinin kurucu unsurudur.

4. Tenkis Hukuku ve Saklı Payın Korunması İlkesi

Mirastan feragat ve ölüme bağlı tasarruflarda, mirasçılar arasında yapılan kazandırmalar saklı pay düzeni ile doğrudan ilişkilidir. Saklı pay sahibi mirasçıların haklarının korunması, miras hukukunun temel amaçlarından biridir.

Birden fazla mirasçıya yapılan kazandırmalarda:

• Öncelikle her mirasçının saklı payı belirlenir,
• Saklı payı aşan kazandırmalar tespit edilir,
• Bu aşan kısım üzerinden orantılı tenkis yapılır.

Tenkis uygulamasında temel ilke, miras bırakanın tasarruf özgürlüğü ile saklı pay sahiplerinin korunması arasında adil bir denge kurulmasıdır. Saklı pay sahibi olmayan kişilere yapılan kazandırmalar ise, genellikle tenkis hesabında farklı bir değerlendirme sürecine tabi tutulur.

5. Orantılı Tenkis İlkesi ve Uygulama Hataları

Tenkis uygulamasında en önemli husus, saklı paylı mirasçılar ile saklı payı olmayan kişiler arasında yapılan ayrımın doğru kurulmasıdır. Yargısal denetimde, mahkemenin tenkis hesabını hatalı yapması durumunda hukuka aykırılık oluşur.

Özellikle:

• Saklı pay düşülmeden yapılan tenkis,
• Saklı paylı ve saklı payı olmayan mirasçılar arasında eşit olmayan hesaplama,
• Orantılılık ilkesine aykırı dağıtım

hukuka aykırı kabul edilmektedir. Bu tür hatalar, kararın bozulma nedeni olabilir.

6. Temyiz İncelemesi ve Yargıtay’ın Denetim Sınırları

Temyiz incelemesi, esasen yerel mahkemenin kararının hukuka uygunluk denetimi ile sınırlıdır. Yargıtay, delillerin yeniden değerlendirilmesini değil, delillerin hukuka uygun şekilde değerlendirilip değerlendirilmediğini inceler.

Bu kapsamda delillerin takdiri kural olarak yerel mahkemeye aittir, ancak bu takdir açık bir isabetsizlik içeriyorsa müdahale edilir. Hukuka uygun gerekçeye dayanan kararlar onanır. Bu yaklaşım, yargılamada istikrar ve mahkeme takdirine saygı ilkesine dayanır.

7. Hakkın Kötüye Kullanılması Yasağı (TMK m.2) ve Yargısal Rol

Türk Medeni Kanunu’nun 2. maddesi, dürüstlük kuralını hukuk düzeninin temel taşı olarak kabul eder. Buna göre hiç kimse hakkını açıkça kötüye kullanamaz. Bu ilke kamu düzenine ilişkin olup, hâkim tarafından re’sen dikkate alınmalıdır.

Miras hukukunda bu ilke özellikle önemlidir. Çünkü şeklen geçersiz görünen işlemler ile tarafların fiili davranışları arasında çelişki bulunabilir. Bu durumda hâkimin, işlemin ekonomik ve fiili sonuçlarını da dikkate alarak değerlendirme yapması gerekir.

8. Davayı Aydınlatma Ödevi ve Maddi Gerçeğin Araştırılması

Hâkimin HMK kapsamında davayı aydınlatma ödevi, uyuşmazlığın doğru şekilde çözülmesi açısından kritik öneme sahiptir. Bu kapsamda hâkim tarafların iddialarını netleştirmeli, gerekli belge ve kayıtları resen araştırmalı ve maddi vakıaların gerçekliğini ortaya koymalıdır.

Özellikle mirastan feragat gibi işlemlerde, tarafların irade beyanlarının arkasındaki ekonomik ilişkiler ve karşılıklı kazandırmaların varlığı mutlaka incelenmelidir.

Sonuç

Mirastan feragat sözleşmelerine ilişkin yargısal yaklaşım, üç temel eksen etrafında şekillenmektedir: Şekil şartlarının mutlaklığı ve kamu düzeni niteliği, saklı payın korunması ve tenkis sisteminin doğru uygulanması, dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması yasağının yargısal denetimde aktif rolü. Bu ilkeler birlikte değerlendirildiğinde, miras hukukunda hem işlem güvenliği hem de adalet dengesinin korunması amaçlanmaktadır.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir.