MUHTARIN TEBLİGATI TESLİM YÜKÜMLÜLÜĞÜ

Hukuk devleti ilkesinin usul hukukundaki en önemli yansımalarından biri olan "tebligat", yargısal veya idari bir işlemin, ilgili kişiye kanunun öngördüğü şekil ve usullerle bildirilmesi sürecidir. 7201 sayılı Tebligat Kanunu, bireylerin hak arama hürriyetini, savunma hakkını ve adil yargılanma hakkını güvence altına almak amacıyla tebligat işlemlerini son derece sıkı şekil kurallarına bağlamıştır. Bu kurallar silsilesi içerisinde, tebligat muhatabının adresinde bulunamaması halinde devreye giren mekanizmalardan biri de evrakın mahalle veya köy muhtarlarına teslim edilmesidir (Tebligat Kanunu Madde 21 uygulaması). Ancak uygulamada sıklıkla yanlış anlaşılan bir husus, muhtara teslim edilen bu evrakın hukuki akıbeti ve muhtarın bu evrak üzerindeki yetki ve sorumluluklarının sınırıdır. Vatandaşların, adreslerinde bulunmadıkları için muhtarlığa bırakılan tebligatlardan haberdar olmamaları neticesinde hak kaybına uğramaları, kimi zaman muhtarlar aleyhine "görevi kötüye kullanma" iddialarıyla açılan ceza davalarına zemin hazırlamaktadır. Bu makale, Yargıtay 7. Ceza Dairesi'nin istikrar kazanmış içtihatları doğrultusunda, muhtarın kendisine bırakılan tebligat evrakını sadece "muhafaza etmekle" mükellef olduğunu, evrakı muhatabına bizzat "götürüp teslim etme" gibi yasal bir yükümlülüğünün bulunmadığını ve bu bağlamda oluşmayan bir suçtan dolayı verilecek mahkumiyet kararlarının hukuka aykırılığını akademik bir perspektifle tahlil etmektedir.

Ceza hukukunun temel evrensel prensiplerinden biri olan "kanunsuz suç ve ceza olmaz" (nullum crimen, nulla poena sine lege) ilkesi, bir kamu görevlisinin ancak kanunun kendisine açıkça yüklediği bir görevi ihlal etmesi halinde cezalandırılabileceğini emreder. 7201 sayılı Kanun ve Tebligat Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik hükümleri incelendiğinde, köy veya mahalle muhtarlarının, muhatap adına tebligatı bizzat kabul edecek "aile efradı veya hizmetçi" statüsünde olmadığı, bilakis sadece devletin resmi bir emanetçisi statüsünde olduğu açıkça görülmektedir. Makalemizde, muhtara yapılan tebligatın hukuki doğası, muhafaza yükümlülüğünün sınırları ve görevi kötüye kullanma suçunun "tipiklik" unsuru bağlamında neden oluşmayacağı, idari ve cezai yaptırımların sınırları ekseninde detaylıca incelenecektir.

TEBLİGAT HUKUKUNUN TEMEL PRENSİPLERİ

Tebligat hukuku, şekli gerçeği inşa eden, usul işlemlerinin can damarıdır. Bir davanın açılması, bir icra takibinin kesinleşmesi veya idari bir para cezasının tahsil edilebilir hale gelmesi, tebligatın usulüne uygun olarak yapılmasına bağlıdır. 7201 sayılı Tebligat Kanunu'nun ana kuralı (m.10), tebligatın muhatabın bilinen en son adresinde bizzat kendisine yapılmasıdır. Eğer muhatap adresinde bulunamazsa, kanun kademeli bir sistem öngörerek, tebligatın muhatapla aynı konutta oturan kişilere (m.16) veya hizmetçilerine yapılabileceğini belirtir. Bu kişilere yapılan tebligat, hukuken doğrudan muhatabın şahsına yapılmış (bizzat teslim) sayılır.

Ancak, muhatabın adresinde hiç kimsenin bulunmaması, adresteki kişilerin tebligatı almaktan imtina etmesi veya muhatabın o adresten geçici olarak ayrılmış olması gibi durumlarda, tebligat süreci tıkanmaz. Kanun koyucu, yargılamaların sürüncemede kalmasını engellemek amacıyla m.21'de düzenlenen "Tebliğ İmkansızlığı ve Tebellüğden İmtina" prosedürünü (halk arasındaki tabiriyle muhtara tebligat) ihdas etmiştir. Bu prosedür, tebligatın bizzat şahsa yapılmasından ziyade, kanunun aradığı şekil şartları tamamlandığında "yapılmış sayılmasına" dayanan hukuki bir kurgudur.

MUHTARA YAPILAN TEBLİGATIN HUKUKİ NİTELİĞİ

Tebligat Kanunu m.21 uyarınca, posta memuru muhatabı adresinde bulamazsa, evrakı o yerin mahalle veya köy muhtarına (veya ihtiyar heyeti azasından birine ya da zabıta amir veya memurlarına) imza karşılığında teslim eder. Ardından, muhatabın adresinin kapısına "ihbarname" yapıştırır ve durumu (evrakın muhtara bırakıldığını) muhatabın en yakın komşusuna veya yöneticisine bildirir. Bu üç aşamalı işlemin (muhtara teslim, kapıya ihbarname yapıştırma, komşuya bildirim) eksiksiz olarak tamamlandığı an, tebligat hukuken "yapılmış" kabul edilir.

Burada altı çizilmesi gereken en hayati nokta, muhtarın "muhatap adına tebligatı alan kişi" olmadığıdır. Yargıtay kararında da açıkça vurgulandığı üzere, muhtar, muhatap adına kendisine tebligat yapılacak kişilerden (eş, çocuk, anne, baba gibi) değildir. Muhtara yapılan teslim, muhatabın hukuki alanına giren bir teslim değil, devletin evrakı resmi ve güvenilir bir makamda "askıya alması" işlemidir. Posta memurunun kapıya yapıştırdığı ihbarname, muhatabı "Gidip evrakını muhtardan al" şeklinde uyarır. Hukuki sonuçlar, evrakın muhtara teslim edildiği (ihbarnamenin kapıya yapıştırıldığı) tarihten itibaren işlemeye başlar; muhatabın gidip muhtardan evrakı fiilen aldığı tarihten itibaren değil.

MUHTARIN MUHAFAZA YÜKÜMLÜLÜĞÜNÜN SINIRLARI

Muhtarın, kendisine teslim edilen bu hukuki evrak karşısındaki yasal pozisyonu nedir? 7201 sayılı Kanun ve ilgili yönetmelik, muhtara sadece ve sadece "muhafaza etme" (koruma, saklama) yükümlülüğü getirmiştir. Muhtar, posta memurundan imza karşılığı aldığı zarfı, güvenli bir şekilde arşivinde, dosyasında veya çekmecesinde tutmakla; muhatap gelip sorduğunda evrakı bulup ona teslim etmekle mükelleftir.

Muhafaza yükümlülüğü, pasif bir yükümlülüktür. Muhtarın, mesaisini bırakıp kapı kapı dolaşarak "sana tebligat geldi, al bunu" deme gibi bir kamu görevi yoktur. Zira tebligat işi, postacının (PTT'nin) görevidir. Postacı, kanunun emrettiği şekilde ihbarnameyi kapıya yapıştırarak zaten muhataba gerekli duyuruyu yapmıştır. Muhtarın bu duyuruyu tekrarlama veya posta memurunun eksik bıraktığı bir işi tamamlama görevi yasal mevzuatta yer almamaktadır.

İLGİLİSİNE TESLİM ETME ZORUNLULUĞUNUN BULUNMAMASI

Yargıtay 7. Ceza Dairesi'nin emsal kararında yer alan; "muhafaza etmekle mükellef olup, ilgilisine götürüp verme yükümlülüğünün bulunmaması karşısında" şeklindeki tespit, muhtarlar açısından hayati bir hukuki güvencedir. Vatandaş, kapısına yapıştırılan ihbarnameyi rüzgar uçurduğu için, kötü niyetli biri söküp attığı için veya bizzat kendisi önemsemeyip çöpe attığı için evrakın muhtara bırakıldığını öğrenememiş olabilir. Bunun neticesinde bir icra takibi kesinleşebilir, davada gıyabında aleyhe hüküm kurulabilir veya evi haczedilebilir.

Mağdur olan vatandaşın ilk refleksi, genellikle "Muhtar bana haber vermedi, evrakı getirmedi, ondan şikayetçiyim" diyerek savcılığa koşmaktır. Oysa muhtarın, muhatabın peşinden koşma veya onu telefonla arayıp "evrakın bende" diye bildirme yönünde pozitif bir yükümlülüğü (yapma borcu) yoktur. Muhtar sadece, vatandaş muhtarlığa gelip "Benim evrakım var mı?" diye sorduğunda evrakı bulup vermek zorundadır. Vatandaş hiç gelmezse, evrak aylarca muhtarlıkta muhafaza edilebilir. Bu durumda meydana gelen hak kaybından dolayı muhtara bir kusur veya suç izafe edilmesi hukuken imkansızdır.

GÖREVİ KÖTÜYE KULLANMA SUÇUNUN UNSURLARI

Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 257. maddesinde düzenlenen görevi kötüye kullanma suçu, kamu görevlisinin, görevinin gereklerine aykırı hareket etmek (icrai davranış) veya görevinin gereklerini yapmakta ihmal veya gecikme göstermek (ihmali davranış) suretiyle kişilerin mağduriyetine veya kamunun zararına neden olması yahut haksız bir menfaat sağlaması ile oluşur.

Bir ihmali davranıştan (örneğin evrakı teslim etmemekten) dolayı memurun TCK 257 kapsamında cezalandırılabilmesi için, her şeyden önce kanunların, tüzüklerin veya yönetmeliklerin o memura "o işi yapma" (icrai faaliyette bulunma) yükümlülüğünü açıkça yüklemiş olması gerekir. Hukukun yüklemediği bir görev, ihmal edilemez. Muhtarın mevzuatında "tebligatı alıp ilgilinin evine götüreceksin" yazmadığına göre, muhtarın bunu yapmaması görevinin gereklerini yapmakta ihmal veya gecikme gösterdiği anlamına gelmez.

TİPİKLİK UNSURU VE KANUNİLİK İLKESİ

Ceza hukukunda bir fiilin suç sayılabilmesi için, o fiilin kanunda tarif edilen suç tanımına (tipe) birebir uyması gerekir. Buna tipiklik unsuru denir. Muhtarın, tebligatı muhtarlık binasında güvenle saklaması, kanunun "muhafaza et" emrine tam olarak uymasıdır. Ortada görevin gereklerine aykırı bir hareket yoktur.

Eğer bir ceza mahkemesi, "Muhtar, vatandaşı tanıyordu, aynı köyde yaşıyorlar, yolda gördüğünde veya evine giderek bu tebligatı vermesi gerekirdi, vermeyerek mağduriyete yol açtı" gibi sosyolojik veya ahlaki bir gerekçeyle mahkumiyet kararı kurarsa, bu karar TCK m.2'de yer alan "Kanunilik ilkesine" ve kıyas yasağına açıkça aykırı düşer. Ceza hakimi, ahlaki beklentilere veya örf-adete göre değil, kanunun lafzına göre karar vermek zorundadır. Yargıtay'ın "unsurları itibari ile oluşmayan suçtan beraati yerine yazılı şekilde mahkumiyetine karar verilmesi hukuka aykırıdır" tespiti, tam olarak bu kanunilik ve tipiklik unsurunun yokluğuna işaret etmektedir.

YARGITAY İÇTİHATLARINDA CEZAİ SORUMLULUK

Elbette ki muhtarın her durumda cezadan muaf olduğu düşünülemez. Muhtarın cezai sorumluluğu, muhafaza yükümlülüğünü ihlal ettiği noktalarda başlar. Örneğin; muhtar kendisine teslim edilen tebligat evrakını kaybederse, çöpe atarsa, husumetli olduğu için muhatap muhtarlığa gelip sorduğunda "sana evrak gelmedi" diyerek yalan söylerse veya evrakı yetkisiz üçüncü kişilere vererek içindeki sırların ifşa olmasına neden olursa, işte o zaman görevi kötüye kullanma (veya duruma göre resmi belgeyi bozma/yok etme) suçu oluşur.

Ancak salt evrakın muhtarlıkta beklemesi ve muhatabın gelip almaması nedeniyle evrakı götürüp teslim etmeme eylemi, hiçbir Yargıtay dairesi tarafından suç olarak kabul edilmemektedir. Muhtarın görevi, posta teşkilatının eksikliklerini kapatmak veya muhatabın adres kayıt sistemindeki (MERNİS) güncellemelerini takip etmek değildir.

HUKUKA AYKIRI MAHKUMİYETİN BOZULMASI

Makaleye konu yerel mahkeme kararında muhtemelen, tebligattan haberdar olamayan vatandaşın uğradığı hak kaybı (bir icra takibinin kesinleşmesi veya davanın kaybedilmesi) hakimi duygusal olarak etkilemiş ve muhtarın pasif tutumu cezalandırılmak istenmiştir. Ancak yargı erki, mağduriyetleri giderirken başka mağduriyetler yaratamaz. Kanunun açıkça görev yüklemediği bir memuru (muhtarı), "neden iyilik yapıp evrakı götürmedin" diye hapis cezasıyla cezalandırmak, hukuk güvenliğini temelinden sarsar.

Sonuç olarak; 7201 sayılı Tebligat Kanunu'nun 21. maddesi uyarınca kendisine tebligat evrakı bırakılan köy veya mahalle muhtarlarının, bu evrakı ilgilisine (muhataba) bizzat götürüp teslim etme, ona haber verme veya tebligatın içeriğini bildirme gibi yasal, idari veya cezai bir yükümlülüğü kesinlikle bulunmamaktadır. Muhtarın tek hukuki sorumluluğu, evrakı muhtarlıkta güvenle "muhafaza etmek" ve muhatap talep ettiğinde ona teslim etmektir. Bu pasif muhafaza yükümlülüğünü yerine getiren muhtarın, tebligatı adresine götürmediği gerekçesiyle TCK m. 257 kapsamında "Görevi Kötüye Kullanma" suçundan mahkum edilmesi, suçun yasal unsurlarının oluşmaması ve kanunilik ilkesinin ihlali nedeniyle Yargıtay denetiminden geçemeyecek, mutlak bir hukuka aykırılık halidir.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir