TCK 122 Nefret ve Ayrımcılık Suçu: Hukuki Nitelik, Unsurlar ve Cezai Sorumluluk

Nefret ve Ayrımcılık Suçunun Tanımı ve Hukuki Niteliği

Nefret ve ayrımcılık suçu, Türk Ceza Kanunu’nun 122. maddesinde düzenlenmiş olup, bireylerin dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığı nedeniyle ayrımcılığa uğramasını cezai yaptırıma bağlamaktadır. Bu suç tipi, eşitlik ilkesinin ihlal edilmesini önlemeyi ve bireylerin toplumsal yaşamda eşit koşullarda yer almasını güvence altına almayı amaçlamaktadır.

TCK 122 hükmüne göre; “Kişiler arasında dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığı nedeniyle ayrımcılık yaparak bir kişinin işe alınmasını, kamuya arz edilmiş bir hizmetten yararlanmasını, ekonomik faaliyette bulunmasını veya taşınır-taşınmaz mal alım satımını engelleyen kişi cezalandırılır.” Bu düzenleme ile ayrımcı muamelelerin yalnızca bireysel değil, toplumsal etkileri de dikkate alınmıştır.

Suç, çok yönlü koruma sağlayan ve eşitlik ilkesini merkeze alan bir özgürlük ve eşitlik suçu niteliğindedir.

Korunan Hukuki Değer

Bu suç ile korunan temel hukuki değer, Anayasa’nın 10. maddesinde düzenlenen eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağıdır. Hukuk devleti ilkesinin en temel unsurlarından biri olan eşit muamele yükümlülüğü, bu suç tipi ile ceza hukuku koruması altına alınmıştır.

Ayrıca bireylerin ekonomik özgürlüğü, çalışma hakkı, hizmetlerden yararlanma hakkı ve toplumsal yaşamda eşit katılım hakkı da korunmaktadır. Bu yönüyle suç, yalnızca bireysel hakları değil, aynı zamanda demokratik toplum düzenini de güvence altına almaktadır.

Maddi Unsurlar

Fail

Bu suçun faili herkes olabilir. İşverenler, kamu hizmeti sunan kişiler, özel hukuk tüzel kişileri adına hareket eden yöneticiler veya bireyler fail sıfatını taşıyabilir. Özgü suç niteliği bulunmamaktadır.

Mağdur

Mağdur, ayrımcılığa uğrayan gerçek kişidir. Mağduriyet, kişinin belirli bir hizmetten yararlanmasının, işe alınmasının veya ekonomik faaliyette bulunmasının engellenmesi şeklinde ortaya çıkar.

Fiil

Suçun maddi unsuru, belirli bir ayrımcılık temeline dayanarak kişiye karşı haksız muamele yapılmasıdır. Bu muamele;

• işe almama veya işten çıkarma,
• kamuya açık hizmetlerden yararlandırmama,
• ekonomik faaliyeti engelleme,
• mal veya hizmet alım satımını reddetme

şeklinde gerçekleşebilir.

Burada önemli olan husus, ayrımcı davranışın doğrudan TCK 122’de sayılan nedenlere dayanmasıdır. Salt keyfi davranış değil, korunan ayrımcılık temellerine dayalı dışlama gerekir.

Netice ve Nedensellik Bağı

Suç, neticesi harekete bitişik bir suçtur. Ayrımcı fiilin gerçekleştirilmesiyle suç tamamlanır. Ayrıca ekonomik zarar veya somut mağduriyetin ortaya çıkması şart değildir. Failin fiili ile ayrımcı sonucun ortaya çıkması arasında nedensellik bağı bulunmalıdır.

Manevi Unsur

Nefret ve ayrımcılık suçu yalnızca kasten işlenebilir. Failin, mağdura belirli bir özellik nedeniyle ayrımcı muamele yaptığını bilmesi ve bunu istemesi gerekir.

Olası kast teorik olarak mümkündür ancak uygulamada genellikle doğrudan kastla işlenir. Taksirle işlenmesi mümkün değildir.

Hukuka Aykırılık Unsuru ve Hukuka Uygunluk Nedenleri

Ayrımcılık yasağı temel kural olmakla birlikte bazı farklı muameleler hukuka uygun kabul edilebilir. Özellikle objektif ve makul sebeplere dayanan farklılıklar suç oluşturmaz.

Örneğin belirli mesleki yeterlilik şartlarının aranması, sağlık veya güvenlik gerekçeleriyle yapılan sınırlamalar ya da pozitif ayrımcılık uygulamaları hukuka uygunluk kapsamında değerlendirilebilir.

Buna karşılık, yalnızca ırk, din, cinsiyet gibi korunan özelliklere dayalı keyfi dışlamalar hukuka aykırılık oluşturur.

Suçun Özel Görünüş Biçimleri

Teşebbüs: Failin ayrımcı eylemi gerçekleştirmeye yönelik icra hareketlerine başlaması ancak sonuç doğuramaması halinde teşebbüs hükümleri uygulanabilir.

İştirak: Suç birden fazla kişi tarafından birlikte işlenebilir. Özellikle işveren vekilleri, insan kaynakları birimleri veya kurum yöneticileri iştirak halinde suçun işlenmesine katkıda bulunabilir.

İçtima: Aynı fiil kapsamında başka suçlar da oluşabilir. Örneğin tehdit (TCK 106), hakaret (TCK 125) veya iş ve çalışma hürriyetinin ihlali (TCK 117) ile birlikte değerlendirilebilir. Bu durumda gerçek içtima hükümleri uygulanır.

Nitelikli Haller

TCK 122 kapsamında doğrudan düzenlenmiş klasik nitelikli haller bulunmamakla birlikte, fiilin;

• kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılarak,
• sistematik ve örgütlü şekilde,
• birden fazla kişiye karşı zincirleme biçimde

işlenmesi cezai sorumluluğu ağırlaştırabilir.

Ayrıca ayrımcılığın geniş kitleleri etkileyen bir politika haline gelmesi, uygulamada daha ağır değerlendirmelere neden olmaktadır.

Daha Az Cezayı Gerektiren Haller ve İndirim Sebepleri

Haksız tahrik (TCK 29) ve takdiri indirim nedenleri (TCK 62) bu suç bakımından uygulanabilir. Failin fiilinin mağdurun ağır ve haksız davranışına tepki olarak ortaya çıkması halinde cezada indirim mümkündür.

Ayrıca failin pişmanlık göstermesi, ayrımcı sonucun giderilmesi veya mağduriyetin ortadan kaldırılması da indirim sebebi olarak değerlendirilebilir.

Artırım Sebepleri

Suçun sistematik şekilde işlenmesi, kamu gücü kullanılarak gerçekleştirilmesi veya birden fazla kişiyi etkilemesi cezanın artırılmasına neden olur. Özellikle kurumsal ayrımcılık politikaları ağırlaştırıcı etki doğurur.

Şikâyet – Re’sen Soruşturma Durumu

Nefret ve ayrımcılık suçu şikâyete bağlı değildir. Savcılık tarafından re’sen soruşturulur. Çünkü bu suç yalnızca bireysel bir hak ihlali değil, aynı zamanda anayasal eşitlik ilkesine yönelik bir saldırı niteliği taşır.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Bu suç bakımından görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemesi’dir. Yetkili mahkeme ise suçun işlendiği yer mahkemesidir. Suçun birden fazla yerde işlenmesi halinde genel yetki kuralları uygulanır.

Yaptırım ve Hukuki Sonuçlar

TCK 122 kapsamında nefret ve ayrımcılık suçunu işleyen kişi hakkında hapis cezası öngörülmektedir. Suçun niteliği, kapsamı ve etkilediği kişi sayısına göre ceza miktarı değişiklik göstermektedir.

Mahkeme, somut olayın özelliklerine göre hükmün açıklanmasının geri bırakılması, cezanın ertelenmesi veya adli para cezasına çevrilmesi gibi ceza bireyselleştirme kurumlarını değerlendirebilir.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir.