ÖDÜNÇ SÖZLEŞMELERİNDE GERİ VERME SÜRESİ

Bireyler ve ticari işletmeler, günlük yaşamda ve iş ilişkilerinde birbirlerine finansal destek sağlamak amacıyla sıklıkla geçici nitelikte para vermektedirler. Hukukumuzda bu ilişki, Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 386. maddesinde düzenlenen "Tüketim Ödüncü Sözleşmesi" (mülga BK m. 306 karz sözleşmesi) kapsamında değerlendirilir. Ödünç sözleşmesi uyarınca, ödünç veren (alacaklı), bir miktar paranın mülkiyetini ödünç alana (borçluya) devretmeyi; ödünç alan ise aynı miktar ve nitelikteki parayı geri vermeyi üstlenir. Bu borç ilişkisinde en temel hukuki tartışma konusu, borcun ne zaman "muaccel" (talep edilebilir) hale geleceği sorunudur. Eğer taraflar arasında paranın iade edileceği belirli bir gün (vade) kararlaştırılmamışsa, alacaklı istediği an icra takibi başlatabilir mi? Türk Borçlar Kanunu’nun 392. maddesi, borçluyu korumak ve ona ödeme hazırlığı yapabilmesi için makul bir süre tanımak amacıyla çok katı ve emredici bir kural koymuştur. Yasaya göre; geri verme konusunda belirli bir gün veya ihbar süresi belirlenmemişse borçlu, alacaklının "ilk isteminden (ihtarından) başlayarak altı hafta geçmedikçe" ödüncü geri vermekle yükümlü değildir. Bu altı haftalık süre dolmadan alacaklının doğrudan icra takibi başlatması veya dava açması usul ve yasaya aykırıdır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin bu makaleye konu olan emsal ve ödünç davalarında usuli muacceliyet şartlarını belirleyen kararı, borçlar hukukunun dengeleyici gücünü göstermektedir. Karar uyarınca; belirsiz vadeli ödünçlerde ilk istemden itibaren altı hafta beklenmeden başlatılan icra takibi usulsüzdür.

Uygulamada, arkadaşlar, akrabalar veya iş ortakları birbirlerine banka üzerinden açıklama kısmına "borç olarak" yazarak para havale etmektedirler. Aralarında hiçbir yazılı sözleşme ve vade tarihi belirlenmemiş olan bu ilişkilerde, alacaklı para sıkışıklığı yaşadığı anda, borçluya hiçbir bildirim yapmadan veya bildirim yapsa dahi hemen ertesi gün icra müdürlüğüne giderek ilamsız icra takibi (Örnek 7) başlatmaktadır. Borçlu ise "takip tarihi itibariyle borç henüz muaccel değildir" diyerek takibe itiraz etmekte, alacaklı da Ticaret Mahkemesinde "İtirazın İptali Davası" açmaktadır. Mahkemeler ise sadece "borç ödünç olarak gönderilmiş, o halde borçlunun hemen ödemesi gerekir" mantığıyla davayı kabul edebilmektedir. Oysa Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, TBK m. 392 hükmünün aşılmaz bir usul barajı olduğunu hatırlatmaktadır. Alacaklının borçluya "paramı iade et" şeklinde yazılı veya sözlü bir istemde bulunması (Örn: ihtar çekmesi) ve bu istemden itibaren tam "altı hafta (42 gün)" beklemesi zorunludur. Borçlu, bu süre dolmadan temerrüde düşmez ve borcu ödemekle yükümlü kılınamaz. Altı haftalık süreye uyulmadan doğrudan başlatılan icra takibi usulsüz olup, mahkemece itirazın iptali davasının usulden reddine karar verilmelidir.

ÖDÜNÇ SÖZLEŞMESİNİN HUKUKİ TANIMI VE ESASLARI

Tüketim ödüncü (karz), alacaklının borçluya tüketilebilen bir şeyi (çoğunlukla para) devrettiği, borçlunun da iade taahhüdünde bulunduğu rızai bir sözleşmedir.

Bu sözleşme, faizli (ticari işlerde) veya faizsiz (adi işlerde) olarak kurulabilir. Sözleşmenin kurulması için mutlaka yazılı bir belge olması şart değildir; tarafların sözlü anlaşması veya banka havalesiyle paranın gönderilmesi de sözleşmenin kurulduğunu kanıtlar. Ancak sözleşmedeki şartların ispatı yazılı delile tabidir.

GERİ VERME VADESİNİN BELİRLENMEMESİ DURUMU

Ödünç sözleşmelerinde taraflar geri verme zamanını (Örn: 31.12.2026 tarihinde ödenecektir) açıkça kararlaştırabilirler.

Eğer sözleşmede veya havale açıklamasında geri verme zamanına dair hiçbir vade belirlenmemişse, bu durum "belirsiz vadeli ödünç" olarak adlandırılır. Belirsiz vadeli ödünçlerde borcun ne zaman ödeneceği tamamen yasanın tamamlayıcı kurallarına tabi olur. Alacaklının tek taraflı olarak borcu hemen muaccel kılma yetkisi yasa tarafından sınırlandırılmıştır.

ALTİ HAFTALIK BİLDİRİM SÜRESİNİN İŞLEYİŞİ

TBK m. 392 uyarınca, belirsiz vadeli ödünçlerde borcun muaccel olması için "ilk istem" (talep) ve bunu takip eden "altı haftalık" sürenin geçmesi şarttır.

İlk istem, alacaklının borçluya borcun iadesini talep ettiğini bildiren beyanıdır. Bu bildirim noter ihtarnamesiyle yapılabileceği gibi, SMS, e-posta veya sözlü olarak da yapılabilir. Ancak ispat kolaylığı açısından noter kanalı tercih edilir. Altı haftalık süre (42 gün), bu bildirimin borçluya tebliğ edildiği günün ertesi günü başlar ve süre dolmadan borçlu temerrüde düşürülemez.

HAVALE AÇIKLAMASININ BORÇ İLİŞKİSİNE ETKİSİ

Bankalar aracılığıyla yapılan EFT ve havalelerde, açıklama kısmına yazılan ibareler borç ilişkisinin niteliğini tayin eden en kesin delillerdir.

Eğer havale açıklamasında "ödünç olarak", "borç olarak" veya "geri ödenmek üzere" yazılmışsa, bu işlem doğrudan tüketim ödüncü sözleşmesini kanıtlar. Ancak açıklama kısmına hiçbir şey yazılmadan gönderilen paralar, Yargıtay içtihatları uyarınca "mevcut bir borcun ödenmesi (ifa)" olarak kabul edilir. Yani borç gönderen kişi, paranın ödünç olduğunu kanıtlamak zorundadır.

İCRA TAKİBİ VE MUACCELİYET KOŞULU

İcra takibinin başlatılabilmesi ve mahkemede dava açılabilmesi için, takibe konu alacağın mutlaka "muaccel" (vadesi gelmiş) olması gerekir.

Henüz vadesi gelmemiş veya yasal ihbar süresi tamamlanmamış bir alacak için icra takibi başlatılamaz. Altı haftalık yasal iade süresi dolmadan başlatılan icra takibine karşı borçlunun yaptığı itiraz tamamen haklıdır. Alacaklının usulsüz başlattığı bu takip iptal edilir ve alacaklı tüm icra masrafları ile karşı vekalet ücretini ödemek zorunda kalır.

TÜRK BORÇLAR KANUNU ÜÇ YÜZ DOKSAN İKİ

Ödünç sözleşmesinde geri verme süresini düzenleyen Türk Borçlar Kanunu’nun 392. maddesinin yasal metni şu şekildedir:

TBK Madde 392 -
"Ödüncün geri verilmesi konusunda belirli bir gün veya ihbar süresi belirlenmemişse borçlu, ilk istemden başlayarak altı hafta geçmedikçe ödüncü geri vermekle yükümlü değildir."

Bu madde, borçluya ödeme gücünü toparlaması için tanınan anayasal yasal bir güvencedir.

HMK UYARINCA İSPAT YÜKÜ DAĞILIMI

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) çerçevesinde, ödünç sözleşmelerine dayalı alacak davalarında ispat yükü ve usulü şu şekilde işletilir:

HMK m. 190 gereği, parayı gönderen davacı, bu paranın bir hibe veya borç ödemesi değil, "ödünç" olarak verildiğini kanıtlamakla yükümlüdür. Havale dekontundaki "borç olarak" kaydı HMK uyarınca bu ispatı sağlar. Ancak davacı alacaklı, davanın esasına geçilebilmesi için, HMK delil denetimi dairesinde, borçluya iade talebini içeren bildirimi hangi tarihte tebliğ ettiğini ve bu tebliğden itibaren altı hafta bekleyip beklemediğini de kanıtlamak zorundadır. Noter tebliğ şerhi sunulamazsa, mahkeme davanın hukuki yarar (muacceliyet) yokluğundan usulden reddine karar vermelidir. Aksi kararlar HMK'ya aykırıdır.

HUKUKİ YORUMLAR VE BORÇLU HAKLARI

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin bu emsal kararı, alacaklıların sabırsız ve usulsüz icra baskılarına karşı borçlu vatandaşları koruyan çok önemli bir usul kalkanıdır.

Sonuç olarak; belirsiz vadeli ödünç sözleşmelerinde borcun muaccel olması ve icra takibine konu edilebilmesi için alacaklının ilk isteminden (ihtarından) itibaren altı haftalık yasal sürenin (TBK m. 392) geçmesi mutlak bir zorunluluktur. Bu süreye uyulmadan doğrudan başlatılan icra takipleri geçersizdir. Yargıtay, bu kararla hem borçluya yasal nefes alma süresi tanımış hem de icra hukuku disiplinini koruyarak Türk borçlar hukukuna paha biçilemez bir değer katmıştır.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir.