OKULDA GÖZETİM KUSURU VE HİZMET KUSURU

Eğitim ve öğretim hakkı, anayasal bir güvence altında olup, çocukların okulda geçirdikleri süre boyunca can güvenliklerinin ve beden bütünlüklerinin korunması doğrudan devletin (Milli Eğitim Bakanlığı) mutlak sorumluluğundadır. Anne ve babalar, çocuklarını okula teslim ettikleri andan itibaren ebeveynlikten doğan gözetim ve denetim yükümlülükleri geçici olarak okul idaresine ve öğretmenlere devredilmiş sayılır. Bu hukuki durum, okul idaresine teneffüsler dahil olmak üzere öğrencilerin her türlü tehlikeden uzak, güvenli bir ortamda bulunmalarını sağlama borcu yükler. Teneffüs sırasında okul bahçesinde nöbetçi öğretmenlerin görev yerinde bulunmaması veya görevlerini savsaklaması neticesinde öğrencilerin birbirine zarar vermesi (Örn: bir cisim fırlatarak diğerinin gözünü kör etmesi), basit bir kaza veya şanssızlık olmayıp, doğrudan idarenin "hizmet kusuru" kapsamındaki ağır bir gözetim zaafiyetidir. Kaza sonrasında okul idaresinin olayı resmi olarak raporlamaması ve durumdan haftalar sonra haberdar olması da bu kurumsal ihmali pekiştirir. Danıştay 8. Dairesi'nin bu makaleye konu olan emsal ve eğitim hukuku alanında devrim niteliğinde olan kararı, okul idarelerinin sorumluluk sınırlarını tavizsiz bir şekilde çizmektedir. Karar uyarınca; teneffüste nöbet görevini yapmayan öğretmen nedeniyle meydana gelen öğrenci yaralanmasında idare hizmet kusuru uyarınca maddi ve manevi zararı tazmin etmekle mükelleftir.

Uygulamada, okullarda teneffüs saatlerinde öğrencilerin yaralanmasıyla sonuçlanan vahim olaylar yaşandığında, okul yönetimleri ve Milli Eğitim Bakanlığı "olay aniden gelişmiştir, nöbetçi öğretmen bahçedeydi ama o saniyede müdahale edemezdi, bu kaçınılmaz bir kazadır" diyerek sorumluluktan kaçmaya çalışmaktadırlar. İdare mahkemeleri de kimi zaman bu "kaçınılmazlık" savunmasını kabul ederek davaları reddetmektedir. Danıştay 8. Dairesi ise bu kolaycı yaklaşımı hukuki bir tokatla bozmaktadır. Emsal olayda, bir öğrenci mukavva kapağını sadece bir kez fırlatmamış, olay öncesinde de caddede/bahçede defalarca rastgele fırlatmıştır. Eğer nöbetçi öğretmen görev yerinde olsaydı, bu tehlikeli oyunu ilk saniyelerde fark edip engelleyebilirdi. Öğretmenin yokluğu veya dikkatsizliği, kazaya doğrudan zemin hazırlamıştır. Ayrıca, okul idaresinin olaydan ancak 20-25 gün sonra haberdar olması, hiçbir acil müdahale tutanağı tutulmaması idari mekanizmanın tamamen çöktüğünün kesin bir kanıtıdır. Danıştay, bu ağır ihmali idari hizmet kusuru sayarak, mağdur öğrencinin görme kaybı oranının tespiti için adli tıbba gönderilmesini ve hesaplanacak maddi-manevi tazminatın ödenmesini emretmiştir.

OKULLARDA İDARİ GÖZETİM VE DENETİM

Devletin eğitim kurumlarındaki gözetim ve denetim yükümlülüğü, Anayasa'nın 5. ve 42. maddelerinde düzenlenen bireylerin can güvenliğini ve eğitim hakkını koruma görevinin doğrudan bir uzantısıdır.

Okul idaresi; okul binalarının fiziksel olarak güvenli olmasından (pencerelerin korkulukları, merdivenlerin yapısı vb.) öğrencilerin teneffüs ve ders saatlerindeki davranışsal gözetimlerine kadar her alanda kesintisiz bir denetim mekanizması kurmak zorundadır. Bu mekanizmanın en hayati halkası ise "nöbetçi öğretmenlik" sistemidir.

NÖBETÇİ ÖĞRETMENLERİN HUKUKİ VE YASAL SORUMLULUĞU

Milli Eğitim Bakanlığı Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği uyarınca, nöbetçi öğretmenlerin görevleri çok net ve emredicidir.

Nöbetçi öğretmenler; teneffüslerde okul bahçesinde, koridorlarında ve katlarında öğrencilerin güvenliğini sağlamak, riskli oyunları engellemek ve kazalara anında müdahale etmekle mükelleftirler. Öğretmenin nöbet saatinde çay içmek, odada oturmak veya başka işlerle meşgul olmak amacıyla görev yerini terk etmesi doğrudan görev ihmalidir. Bu ihmal, idarenin hizmet kusurunu (hizmetin kötü işlemesini) doğrudan tetikler.

TENEFFÜSTE YAŞANAN ÖĞRENCİ YARALANMALARI ANALİZİ

Teneffüs saatleri, öğrencilerin enerjilerini attığı ve kontrolün en zor olduğu, dolayısıyla risklerin tavan yaptığı tehlikeli zaman dilimleridir.

Hukuk literatüründe, teneffüste yaşanan her olay kaçınılmaz kaza (mücbir sebep) sayılamaz. Eğer yaralanmaya yol açan tehlikeli davranış (Örn: cisim fırlatma, kavga) anlık bir patlama şeklinde değil de, süreklilik arz eden ve önceden sinyal veren bir süreçle gerçekleşmişse, idarenin bunu önceden görüp engelleme yükümlülüğü vardır. Emsal olayda mukavvanın defalarca fırlatılmış olması, olayın önlenebilir olduğunun en büyük kanıtıdır.

İDARENİN HİZMET KUSURUNUN TESPİT EDİLMESİ

İdare Hukukunda hizmet kusuru; idarenin yürütmekle yükümlü olduğu kamu hizmetini gereği gibi kurmaması, düzenlememesi veya denetlememesi nedeniyle ortaya çıkan kusurdur.

Öğrencinin gözünün kör olmasıyla sonuçlanan vahim olayda, nöbetçi öğretmenin yerinde olmaması ve okul idaresinin güvenlik zafiyeti doğrudan hizmet kusurudur. İdare, hizmetin kötü işlemesinden dolayı Anayasa’nın 125. maddesi uyarınca tam yargı davası kapsamında doğan tüm zararları (maddi tazminat, tedavi giderleri ve manevi tazminat) karşılamak zorundadır.

KAZA SONRASI İDARİ RAPORLAMA YÜKÜMLÜLÜĞÜ

Okul sınırları içinde meydana gelen her türlü yaralanma ve kaza olayı, okul idaresi tarafından derhal resmi tutanakla kayıt altına alınmalı ve üst makamlara bildirilmelidir.

Emsal olayda, okul idaresinin yaralanmadan ancak 20-25 gün sonra, o da velinin şikayeti üzerine haberdar olması, okul içinde hiçbir kaza raporlama sisteminin çalışmadığını göstermektedir. Bu vahim durum, hizmet kusurunun sadece nöbetçi öğretmenin bireysel hatasıyla sınırlı olmadığını, tüm okul yönetiminin sistemi işletmekte tamamen aciz ve ihmalkar kaldığını kanıtlamaktadır.

ADLİ TIP RAPORU VE MALULİYET

İdari yargıda beden gücü kaybına (maluliyete) dayalı maddi tazminat davalarında, zarar oranının tespiti tıp uzmanlığının konusudur.

Mahkeme, davacının görme kaybının oranını ve bu kaybın gelecekteki çalışma gücüne (efor kaybına) etkisini belirlemek için dosyayı mutlaka Adli Tıp Kurumu ilgili ihtisas dairesine sevk etmelidir. Adli tıptan alınacak kesin maluliyet raporu (Örn: %35 efor kaybı), aktüerya bilirkişisi tarafından hesaplanacak maddi tazminat miktarının temelini oluşturur. Bu rapor olmadan davanın reddedilmesi ağır bir usul hatasıdır.

TAM YARGI DAVASINDA TAZMİNAT HESAPLAMASI

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) dairesinde açılan tam yargı davalarında tazminat, zarar görenin gerçek kaybını karşılamalıdır.

Maddi tazminat; öğrencinin yaş almasıyla birlikte gelecekte uğrayacağı gelir kayıpları (aktif ve pasif dönem efor kaybı tazminatı) ve tüm tedavi masrafları dikkate alınarak aktüeryal yöntemlerle hesaplanır. Manevi tazminat ise, bir gözünü kaybeden çocuğun ve ailesinin uğradığı derin üzüntüyü, acıyı ve ruhsal travmayı hafifletmek amacıyla hakim tarafından takdir edilecek caydırıcı ve telafi edici bir miktarda olmalıdır.

TÜRK MEDENİ KANUNU VE MEB MEVZUATI

Okullardaki güvenlik sorumluluğunu ve idari yükümlülükleri tanzim eden en üst düzey mevzuat hükümleri şunlardır:

Anayasa Madde 125/son -
"İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür."

İYUK Madde 13 -
"İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanların dava açmadan önce, bu eylemleri öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl içinde ilgili idareye başvurarak zararlarının giderilmesini istemeleri zorunludur."

Bu yasal mevzuat, öğrencilerin can güvenliğinin ve hak arama hürriyetinin idari teminatıdır.

HUKUKİ YORUMLAR VE OKUL GÜVENLİĞİ

Danıştay 8. Dairesi'nin bu muazzam emsal kararı, okullarda çocuklarını devlete emanet eden ebeveynlerin haklarını koruyan, okul idarelerini ciddiyete davet eden tarihi bir adalet belgesidir.

Sonuç olarak; teneffüs saatinde öğrencilerin güvenliğini sağlamayan, nöbetçi öğretmen bulundurmayan ve kaza sonrasında raporlama yapmayan okul idaresinin bu eylemleri doğrudan ağır "hizmet kusuru" teşkil eder. Bu ihmaller nedeniyle meydana gelen yaralanmalarda (Örn: bir gözün kör olması), idarenin maddi ve manevi tazminat ödeme zorunluluğu vardır. Danıştay, bu kararla okul güvenliği standartlarını yükseltmiş, hizmet kusurunun sınırlarını netleştirmiş ve eğitim sisteminde çocuk haklarını yücelterek Türk idari yargısına paha biçilemez bir değer katmıştır.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Danıştay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Danıştay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir.