SENDİKAL HAKLARIN ENGELLENMESİ VE CEZASI

Çalışma hayatının en temel anayasal haklarından biri, işçilerin kendi ekonomik ve sosyal çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla serbestçe sendika kurabilmeleri, sendikalara üye olabilmeleri ve sendikal faaliyetlerde bulunabilmeleridir. Anayasa'nın 51. maddesiyle güvence altına alınan bu "Sendika Özgürlüğü", demokratik bir toplumun ve sosyal hukuk devletinin en temel unsurlarından biridir. Yasa koyucu, işçileri işverenin ekonomik gücüne ve olası baskılarına karşı korumak amacıyla bu hakkı sadece iş hukuku düzeyinde korumamış, aynı zamanda ihlallerini Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 118. maddesinde ağır hapis cezası gerektiren bir "suç" olarak düzenlemiştir. Ancak uygulamada, sendikal örgütlenmenin başladığı birçok fabrikada ve iş yerinde, işverenler veya yöneticiler (müdürler, şefler vb.), işçiler üzerinde manevi cebir ve psikolojik baskı (mobbing) kurarak, sendikadan istifa etmelerini, aksi halde işten çıkarılacaklarını söylemekte ve bu eylemleri "basit iş sözleşmesi fesihi hakkı" kapsamında görerek cezai sorumluluktan kaçınabileceklerini sanmaktadır. Alt derece mahkemeleri de sıklıkla bu yanılgıya ortak olmakta, yöneticilerin işçilere söylediği bu tehdit dolu sözleri sabit görse dahi "suçun oluşmadığı" veya "sadece iş hukukunu ilgilendirdiği" gibi sığ gerekçelerle beraat kararları vermektedir. Yargıtay 18. Ceza Dairesi'nin sendikal hakların anayasal ve cezai sınırlarını çizen bu tarihi emsal kararı; işçilere sendikadan ayrılmaları konusunda telkinde bulunmanın ve "ayrılmazsanız işten çıkarılacaksınız", "sendikaya üye olanların işine tazminatları verilerek son verilecek" şeklinde sözler söyleyerek üzerlerinde manevi baskı kurmanın doğrudan TCK m. 118/1 kapsamında "Sendikal Hakların Kullanılmasının Engellenmesi Suçu"nu oluşturacağını tescil ederek beraat veren yerel mahkeme kararını kanuna aykırı bularak kesin şekilde bozmuştur.

Uygulamada, fabrika yöneticileri, "Ben işçiyi tehdit etmedim, sadece fabrikanın durumunu anlattım, sendikalı olanların çıkarılacağını dostane bir uyarı olarak fısıldadım" şeklinde kendilerini savunmaktadır. Yargıtay 18. Ceza Dairesi bu dolaylı manevi baskı taktiklerini ve kurnazca söylenmiş tehdit cümlelerini ceza hukuku kapsamında affetmemiştir. Bir yöneticinin işçiye, "İsimleriniz patronun önünde, sendikalı olursanız kovulursunuz, ben de bir şey yapamam" demesi, işçinin ekmeğiyle, rızkıyla oynanacağı tehdidini içeren en ağır psikolojik şiddettir. Bu manevi cebir (psikolojik zorlama), işçinin sendikal tercihini özgürce yapmasını engellemeyi hedefler. TCK 118/1 uyarınca, bir kimseyi sendikaya üye olmaya veya olmamaya zorlayan, sendika değiştirmeye veya sendikal faaliyetlere katılmaktan meneden kişi, 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Eğer bu eylem organize bir şekilde veya işverenin nüfuzunu kötüye kullanarak yapılıyorsa ceza daha da artmaktadır. Bu karar, Türkiye'deki tüm işçi sendikalarının, sendika temsilcilerinin ve emeğiyle geçinen işçilerin örgütlenme özgürlüğünü patronların ve yöneticilerin yasadışı baskılarına karşı ceza hukuku yaptırımlarıyla koruma altına alan anıtsal bir adalet tescilidir. Karar, sendikal mücadelenin sarsılmaz yasal zırhıdır.

ANAYASAL SENDİKA ÖZGÜRLÜĞÜ VE KORUNMASI

Anayasa m. 51 uyarınca, çalışanlar önceden izin almaksızın sendikalara üye olma ve üyelikten ayrılma hakkına sahiptir.

Bu hak, demokratik işçi hareketlerinin ve sosyal adaletin çekirdeğidir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya veya üyelikten ayrılmaya zorlanamaz. Devlet, bu özgürlüğün engellenmesini cezai koruma altına almakla yükümlüdür.

SENDİKAL HAKLARIN ENGELLENMESİ SUÇUNUN UNSURLARI

TCK'nın 118/1. maddesinde düzenlenen bu suç, 'Kamu Barışına Karşı Suçlar' ve 'Özgürlüğe Karşı Suçlar' kategorisinde yer alır.

Suçun maddi unsuru; bir kimseye karşı cebir (zor kullanma) veya tehdit uygulayarak, onun bir sendikaya üye olmasına engel olmak, üyelikten istifaya zorlamak ya da sendikal faaliyete katılmasını engellemektir. Suçun oluşması için fiziksel şiddet şart değildir, manevi cebir ve tehdit yeterlidir.

İŞTEN ÇIKARMA TEHDİDİ VE CEBİR

İşçiye 'sendikadan istifa etmezsen işten çıkarılacaksın' denilmesi, işçinin ekonomik geleceğini hedef alan ağır bir tehdittir.

Manevi cebir; işçinin iradesini sakatlayan, onu işini kaybetme korkusuyla istemediği bir kararı almaya zorlayan her türlü psikolojik baskıdır. Mahkemece kabul edilen konuşmalar, bu tehdit ve manevi cebirin somut ve açık kanıtlarıdır.

İŞVEREN VE YÖNETİCİLERİN CEZAİ SORUMLULUĞU

Bu suçun faili sadece şirket sahipleri değil, işçiye bu baskıyı uygulayan genel müdürler, insan kaynakları şefleri ve amirlerdir.

Şirket içinde hiyerarşik gücünü kullanarak işçiyi sendikadan çıkmaya zorlayan her kademedeki yönetici, TCK m. 118 uyarınca şahsen sanık sıfatıyla yargılanır ve hapis cezası alır. Şirket tüzel kişiliği hakkında da güvenlik tedbirleri uygulanabilir.

MAHKEME YANILGISI VE NİTELEYİCİ HATA

Yerel mahkeme, sanıkların bu tehdit dolu sözleri söylediğini kabul ettiği halde suç nitelemesinde vahim bir yanılgıya düşmüştür.

Mahkemenin bu eylemleri TCK 118/1 kapsamında cezalandırmak yerine beraat vermesi veya daha hafif bir suç gibi nitelemesi yasa ihlalidir. Yargıtay bu niteleme hatasını (mischaracterization) düzelterek suçun sendikal hakların engellenmesi olduğunu ilan etmiştir.

YARGITAY BOZMA KARARI VE ANALİZİ

Yargıtay 18. Ceza Dairesi'nin bu emsal kararı, iş yerlerinde sendikal baskı uygulayan yöneticilere verilmiş en sert adli ihtardır.

Karar, işçilerin sendika üyeliklerini denetlemeye kalkan, onları sorgulayan ve işten atılma korkusu yayan tüm amirlerin cezalandırılmasının önünü açmıştır. Bu içtihat, fabrikalarda hukukun üstünlüğünü ve sendikal barışı garanti altına almaktadır. Karar, sendikal hakların güvencesidir.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir