SOSYAL MEDYADA HAKARET VE ALENİYET

Sosyal medya platformlarının hayatın merkezine yerleşmesiyle birlikte, kişiler arasındaki iletişim ve etkileşim dijital bir boyuta taşınmış; bu durum ceza hukukunun klasik kavramlarının da dijital dünyaya uyarlanmasını zorunlu kılmıştır. Hakaret suçu, bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat etmek ya da sövmek suretiyle işlenen bir cürümdür. Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 125. maddesinde düzenlenen bu suç, bilişim sistemleri aracılığıyla işlendiğinde çok daha geniş kitlelere ulaşabilme potansiyeline sahiptir. Kanun koyucu, hakaretin "alenen" (herkesin görebileceği veya duyabileceği bir şekilde) işlenmesini, suçun toplumsal etkisini ve mağdurun gördüğü zararı artırdığı gerekçesiyle cezayı artıran nitelikli bir hal olarak öngörmüştür. Ancak sosyal medyadaki "kapalı gruplar", "üyelere özel sayfalar" veya "kısıtlı profiller" söz konusu olduğunda, aleniyet unsurunun gerçekleşip gerçekleşmediği ciddi bir hukuki tartışma konusudur.

Aleniyetin söz konusu olabilmesi için, hakaretin sadece belirli birkaç kişi tarafından değil, "belirlenemeyen sayıda kişi" tarafından algılanabilme olasılığının bulunması gerekir. Sosyal medya platformlarında paylaşılan bir içeriğin herkese açık olması durumunda aleniyetin varlığı tartışmasızdır. Fakat Facebook, Instagram veya WhatsApp gibi mecralarda kurulan "üyelere özel" veya "kapalı" gruplarda durum değişmektedir. Bu tür gruplarda yapılan bir paylaşımın "aleniyet" teşkil edip etmediği saptanırken; grubun üye sayısı, gruba katılımın ne kadar kısıtlı olduğu ve içeriğin teknik olarak herkes tarafından görülme imkanının bulunup bulunmadığı titizlikle araştırılmalıdır. Yargıtay'ın son kararları, sosyal medyanın teknik mimarisi ile ceza hukukunun aleniyet kriterleri arasındaki bu ince bağın doğru kurulması gerektiğini hatırlatmaktadır. Bu makalemizde, sosyal medyada hakaret suçunda aleniyet unsurunu, kapalı grupların hukuki statüsünü ve TCK 125/4 maddesinin uygulama sınırlarını akademik bir derinlikle inceleyeceğiz.

HAKARET SUÇUNUN UNSURLARI VE SOSYAL MEDYA

Hakaret suçu, kişinin manevi varlığına yönelik bir saldırıdır. Suçun oluşması için, isnat edilen fiilin veya sarf edilen sözlerin "onur, şeref ve saygınlığı rencide edebilecek" nitelikte olması gerekir. Sosyal medya ortamında bu suç; bir gönderinin altına yorum yapmak, doğrudan mesaj (DM) göndermek veya kişinin fotoğrafını kullanarak aşağılayıcı paylaşımlarda bulunmak suretiyle işlenebilir. Bilişim sistemleri aracılığıyla işlenen hakaretlerde, eylemin kalıcılığı ve yayılma hızı, mağdurun yaşadığı mağduriyeti derinleştiren unsurlardır. Hukuk sistemi, ifade özgürlüğü ile kişilik hakları arasındaki dengeyi korurken, dijital mecralardaki "sözel saldırıları" da yaptırıma bağlamıştır.

Sosyal medyada hakaretin ispatı, dijital deliller (ekran görüntüleri, URL kayıtları, IP adresleri) üzerinden yürütülür. Ancak bir paylaşımın hakaret içerip içermediği kadar, o paylaşımın "kimler tarafından görülebildiği" de ceza miktarını belirleyen en önemli faktördür. TCK 125/2 maddesi, hakaretin bilişim sistemleri veya medya yoluyla işlenmesini cezalandırırken, 125/4 maddesi "aleniyet" durumunda cezanın altıda bir oranında artırılmasını emreder. Sosyal medya her zaman aleni bir alan değildir; aksine kullanıcılar gizlilik ayarlarıyla paylaşımlarını sınırlı bir kitleye özgüleyebilirler. Bu nedenle, her sosyal medya paylaşımını peşinen "aleni" kabul etmek, kanunun ruhuna ve teknik gerçekliğe aykırıdır.

Hakaret suçunun unsurları değerlendirilirken, failin kastı da önem arz eder. Fail, yazdığı yorumun veya yaptığı paylaşımın "herkes tarafından görülebileceğini" bilerek ve isteyerek mi hareket etmiştir? Eğer fail, paylaşımını sadece belirli bir arkadaş grubuyla sınırlamışsa ve içerik sızdırılarak halka mal olmuşsa, failin aleniyet kastından bahsedilemez. Sosyal medya, kamusal alan ile özel alanın iç içe geçtiği "gri bir bölge"dir. Hukuki analiz, bu gri bölgeyi kullanıcının teknik tercihleri ve grubun niteliği üzerinden aydınlatmak zorundadır.

ALENİYET KAVRAMININ HUKUKİ NİTELİĞİ

Ceza hukukunda aleniyet, "belirlenemeyen sayıda kişi ve herkes tarafından görülme, duyulma ve algılanabilme olasılığının bulunması" olarak tanımlanır. Aleniyetin gerçekleşmesi için hakaretin fiilen çok kişi tarafından duyulmuş olması şart değildir; duyulabilme "imkanının" veya "olasılığının" bulunması yeterlidir. Örneğin, boş bir meydanda bağırarak edilen küfür, o an kimse duymasa bile aleni sayılabilir; zira her an birinin oradan geçme ve duyma ihtimali vardır. Sosyal medyada ise "meydan" kavramı, profilin veya grubun gizlilik ayarlarıyla belirlenir.

Aleniyetin varlığı için paylaşılan yerin "herhangi bir sınırlama olmaksızın herkese açık" olması gerekir. Bir kişinin Facebook profilinde yaptığı paylaşım "Herkes" (Public) ayarıyla paylaşılmışsa aleniyet vardır. Ancak "Sadece Arkadaşlar" veya "Belirli Arkadaşlar" seçeneği kullanılmışsa, aleniyet unsuru tartışmalı hale gelir. Çünkü burada içerik, "belirsiz" bir kitleye değil, "belirli" ve "sınırlı" bir kitleye yöneliktir. Yargıtay, aleniyetin ağırlaştırıcı neden olarak uygulanabilmesi için, suçun işlendiği ortamın belirsiz sayıda kişiye açık olup olmadığını en temel kriter olarak kabul eder.

Hukuki açıdan aleniyet, suçun haksızlık içeriğini artıran bir unsurdur. Aleniyet sayesinde hakaret, mağdurun sosyal çevresinde daha büyük bir utanç ve saygınlık kaybına yol açar. Bu nedenle, aleniyetin tespiti sadece bir şekil şartı değil, ceza adaletinin bir gereğidir. Kapalı bir mekanda, örneğin bir evde aile üyeleri arasında edilen hakaret aleni değilken, bir markette veya okul koridorunda edilen hakaret alenidir. Sosyal medyadaki "gruplar" da bu anlamda dijital birer "oda" veya "meydan" hükmündedir. Grubun anahtarı (üyelik şartı) kimin elindedir? İşte bu soru, aleniyetin anahtarıdır.

TCK 125/4 VE ALENİYETİN AĞIRLAŞTIRICI ETKİSİ

TCK 125/4 maddesi şu şekildedir: "Hakaretin alenen işlenmesi halinde ceza altıda biri oranında artırılır." Bu artırım, hakaretin mağdur üzerindeki psikolojik ve sosyal tahribatının "yaygınlaşma" riski nedeniyle öngörülmüştür. Aleniyet, hakaretin mağdura ulaşan etkisini çarpan etkisiyle büyütür. Bir kişinin yüzüne söylenen bir hakaret ile, binlerce kişinin bulunduğu bir grupta yapılan hakaret arasında, mağdurun şerefinin zedelenme düzeyi aynı değildir. Kanun koyucu, bu yoğunlaşmış haksızlığı daha ağır bir yaptırımla karşılamayı tercih etmiştir.

Ancak, aleniyetin bir "varsayım" olarak kabul edilmesi hukuken mümkün değildir. Mahkemeler, aleniyet artırımını uygulamadan önce suçun işlendiği yerin niteliğini somut verilerle tespit etmelidir. Sosyal medya uyuşmazlıklarında, sadece "Facebook üzerinden yapıldı" gerekçesiyle TCK 125/4 maddesinin uygulanması, Yargıtay tarafından "eksik inceleme" olarak görülür. Paylaşımın yapıldığı sayfanın veya grubun gizlilik ayarlarının, üye sayısının ve üye olma prosedürünün bilirkişi marifetiyle veya teknik incelemeyle saptanması zorunludur. Eğer içerik teknik bir bariyerle korunuyorsa, aleniyetten bahsedilemez.

Aleniyetin ağırlaştırıcı etkisi, failin "teşhir" iradesiyle de bağlantılıdır. Fail, hakaretini topluma yayma gayesiyle mi hareket etmiştir? Eğer bir grup "üyelere özel" ise, fail o gruba üye olmayanların bu yazıyı görmeyeceğine dair haklı bir güven içindedir. Bu güvenin varlığı, aleniyetin maddi ve manevi unsurlarının oluşmasına engel teşkil edebilir. TCK 125/4'ün uygulanabilmesi için, hakaretin "yayılmaya elverişli bir ortamda" ve "kısıtlanmamış bir erişimle" yapılmış olması gerekir. Aksi durumdaki cezai artırımlar, kanunilik ilkesine aykırılık teşkil eder.

KAPALI GRUPLAR VE ÜYELERE ÖZEL SAYFALAR

Sosyal medya platformlarındaki en büyük muamma "kapalı grup" veya "üyelere özel" ibareli sayfalardır. Bu sayfalar, bir nevi "dijital cemiyet" veya "kulüp" niteliğindedir. Bir Facebook grubunun "üyelere özel" olması, o grubun içeriğinin sadece grup üyeleri tarafından görülebildiği anlamına gelir. Eğer gruba katılım yöneticilerin onayına bağlıysa veya belirli bir üyelik kriteri aranıyorsa, burası "herkese açık" bir yer değildir. Dolayısıyla, bu grupta yapılan bir paylaşım kural olarak "aleni" sayılmamalıdır.

Ancak, her kapalı grup aynı nitelikte değildir. Örneğin, 50.000 üyesi olan ve onay mekanizması sadece şekli olan (her başvuranın alındığı) bir "kapalı" grup, aslında fiilen aleniyet arz ediyor olabilir. Çünkü 50.000 kişi, ceza hukuku anlamında "belirlenemeyen sayıda kişi" kriterini karşılayabilir. Öte yandan, sadece 20 kişinin bulunduğu, üyelerin birbirini tanıdığı ve dışarıya kapalı bir hobi grubu, tam anlamıyla özel bir alandır. Yargıtay'ın 2023/10621 E. sayılı kararında vurguladığı gibi, "üzerinde üyelere özel grup ibaresi bulunan" bir sayfadaki yorumun aleniyet oluşturup oluşturmadığı ancak "görülme olanağının tespiti" ile belirlenebilir.

Mahkemeler bu ayrımı yaparken şu sorulara cevap aramalıdır: Gruba üye olmayan bir kişi bu yorumu görebilir mi? Grubun içeriği arama motorlarında indeksleniyor mu? Gruba katılım için herhangi bir kısıtlama veya denetim var mı? Eğer gruba sızmak veya içeriği görmek için hiçbir engel yoksa, kağıt üzerindeki "kapalı" ibaresi aleniyeti engellemez. Ama gerçekten sınırlı bir kitleye hitap eden bir mecra ise, TCK 125/4 uygulanmamalı, suçun temel hali üzerinden hüküm kurulmalıdır. Bu teknik analiz, adil bir yargılamanın vazgeçilmezidir.

HERKES TARAFINDAN GÖRÜLEBİLME OLASILIĞI

Aleniyetin kalbinde "olasılık" yatar. Bu olasılık, teorik bir ihtimal değil, "hayatın olağan akışına uygun, gerçekleşmesi muhtemel bir erişim imkanı" olmalıdır. Bir hakaretin herkes tarafından görülebilme olasılığı, o mecranın kamusallık derecesiyle ölçülür. Bir sosyal medya hesabının "gizli profil" olması durumunda, paylaşımların "herkes tarafından" görülme olasılığı teknik olarak ortadan kalkmıştır. Bu durumda aleniyetten söz etmek, teknik imkansızlığı hukuki bir kabule zorlamak olur.

Bilişim sistemlerinde "görülme imkanı", algoritmalara ve gizlilik protokollerine bağlıdır. Bir paylaşım ne kadar çok "beğeni" veya "paylaşım" alırsa, yayılma hızı artsa da, başlangıç noktasındaki gizlilik ayarı aleniyetin hukuki temelini belirler. Eğer hakaret, sadece mağdurun duvarına yazılmışsa ve bu duvar sadece ortak arkadaşlara açıksa, burası "aleniyet" alanı değildir. Ancak hakaret, bir haber sitesinin yorum bölümüne veya bir siyasetçinin herkese açık gönderisinin altına yazılmışsa, burası dijital bir "şehir meydanı"dır ve aleniyet tam anlamıyla mevcuttur.

Yargıtay'ın aleniyet konusundaki katı tutumu, suçun şahsiliği ve kusur sorumluluğu ilkelerinin korunması içindir. Fail, eyleminin sonuçlarını öngörebilmelidir. Eğer fail, yazdığı sözün "üyelere özel" bir alanda kalacağını düşünerek hareket etmişse, onun "toplumsal bir ifşa" kastı olduğundan bahsedilemez. Görülme olasılığı araştırması, failin o anki teknik farkındalığıyla da örtüşmelidir. Bu nedenle mahkemeler, davanın konusu olan sosyal medya grubunun yapısını, üye kabul şartlarını ve paylaşımın erişilebilirlik düzeyini "tespit" etmekle yükümlüdür.

SOSYAL MEDYA AYARLARININ HUKUKİ ÖNEMİ

Dijital dünyada hukuk, kodlar ve ayarlar üzerinden yürür. Bir kullanıcının sosyal medya hesabındaki "Gizlilik" (Privacy) ayarları, onun "kamusal alan" ile "özel alan" arasındaki sınırını çizer. Hukuken bu ayarlar, failin iradesinin ve kastının birer yansımasıdır. Bir kişi profilini "Gizli" (Private) konuma getirmişse, bu onun "herkes tarafından görülme" imkanını kasti olarak reddettiğini gösterir. Bu ayarların ihlal edilerek (örneğin ekran görüntüsü alınarak) içeriğin yayılması, failin aleniyetten sorumlu tutulması için yeterli değildir.

Facebook grupları özelinde; "Herkese Açık" (Public), "Kapalı" (Private but visible) ve "Gizli" (Private and hidden) şeklinde üç temel kategori bulunur. Herkese açık grupta yapılan her yorum aleni sayılır. Ancak "Kapalı" gruplarda, grup adı ve üyeleri görünse bile içerik sadece üyelere mahsustur. İşte uyuşmazlıklar tam bu noktada düğümlenir. Eğer grubun üye sayısı kontrolsüz bir şekilde artmışsa ve gruba girmek için hiçbir engel yoksa, "teknik olarak kapalı" ama "fiilen aleni" bir durum doğabilir. Mahkemeler, sosyal medya platformlarının bu teknik nüanslarını anlamak ve kararlarını buna göre gerekçelendirmek zorundadır.

Hukuki analizde bilişim uzmanlarının raporları bu aşamada değer kazanır. Bir sayfanın "Üyelere Özel" olması, o sayfanın arama motorlarında çıkıp çıkmadığı veya üye olmayanların o yorumları görüp göremediği netleştirilmelidir. Eğer sayfa sadece üyeler için görünür kılındıysa, TCK 125/4'ün aradığı "herkese açık olma" şartı gerçekleşmemiş demektir. Sosyal medya ayarları, birer "elektronik mühür" hükmündedir. Mühürlü bir alanda edilen hakaret, ancak o mühür herkes tarafından açılabilir nitelikteyse aleni sayılabilir.

EKSİK İNCELEME VE BOZMA SEBEPLERİ

Yargıtay 4. Ceza Dairesi'nin 2025 tarihli bozma ilamı, alt mahkemelere önemli bir yargılama disiplini hatırlatmaktadır: "Tespit Etmeden Karar Verme." Mahkemenin, Facebook grubunun niteliğini, paylaşımın görülme olanağını ve grubun üye yapısını araştırmadan doğrudan aleniyet artırımı yapması "eksik inceleme" ve dolayısıyla "hukuka aykırılık" olarak nitelendirilmiştir. Bu karar, sosyal medya davalarında yüzeysel bir yaklaşımın adil bir sonuca ulaşamayacağını açıkça ortaya koymaktadır.

Eksik inceleme, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması ilkesinin ihlalidir. Hakaret davalarında aleniyetin varlığı sadece ceza miktarını etkilemekle kalmaz, bazen suçun "şikayete tabi olup olmamasını" veya "uzlaşma kapsamında kalıp kalmamasını" da etkileyebilir. Mahkemelerden beklenen, Facebook'un teknik altyapısını ve o spesifik grubun ayarlarını dosya içine almaktır. Grubun kaç üyesi olduğu, üyelerin kimler olduğu ve grubun "üyelere özel" ibaresinin teknik olarak neyi kısıtladığı netleştirilmelidir. Bu inceleme yapılmadan kurulan hüküm, varsayımlara dayalı bir cezalandırma olur.

Sonuç olarak; dijital dünyada hakaret ve aleniyet, teknik gerçeklik ile hukuki normların kusursuz bir uyumunu gerektirir. Sosyal medya ortamlarındaki "kapalı grup" veya "üyelere özel" alanlar, her zaman aleniyet teşkil etmez. Aleniyetin varlığı için "belirsiz sayıda kişi" ve "herkese açık olma" kriterleri sıkı bir şekilde aranmalıdır. Yargıtay'ın vurguladığı gibi, davanın konusu olan mecranın erişilebilirlik düzeyi tespit edilmeden verilecek bir karar, hukuken sakattır. Adalet, sadece söylenen sözün ağırlığında değil, o sözün hangi şartlarda ve ne kadar geniş bir kitleye ulaştığının doğru saptanmasında gizlidir.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir.