TÜZEL KİŞİLİK PERDESİNİN ARALANMASI

Modern şirketler hukukunun en temel yapısal taşı, tüzel kişilik kavramı ve buna bağlı olarak gelişen ortakların sınırlı sorumluluğu ilkesidir. Şirketler, kendisini oluşturan ortaklardan ve yöneticilerden tamamen bağımsız, hak edinebilen, borç altına girebilen ve kendine özgü bir hukuki varlığa sahip olan yapılardır. Bu bağımsızlık ilkesi, teşebbüs sahiplerinin ticari riskleri rasyonel bir şekilde sınırlandırmalarını ve büyük yatırımlara cesaret edebilmelerini sağlar. Ancak, hukuk tarihinin her döneminde olduğu gibi, yasal güvenceler kötü niyetli amaçlarla kullanılmaya çalışılmıştır. Ortakların sınırlı sorumluluğundan faydalanarak alacaklıları zarara uğratmak, mal kaçırmak, yasal yükümlülüklerden kaçınmak veya muvazaalı işlemler gerçekleştirmek amacıyla şirket tüzel kişiliğinin kötüye kullanılması, hakkaniyet sınırlarını aşan bir haksızlık doğurur. İşte bu noktada, Anglo-Amerikan hukuk sisteminden kıta Avrupası ve Türk hukuk doktrinine aktarılan "tüzel kişilik perdesinin aralanması" (piercing the corporate veil) teorisi devreye girer. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun bu makaleye konu olan son derece kritik emsal kararı, kardeş şirketler ve ortakların rücu taleplerinde perdenin aralanması teorisinin sınırlarını çizmektedir. Karar uyarınca, perdenin aralanmasına ancak kötü niyetli ve özdeş yapıların varlığı halinde ve *sadece* zarara uğrayan üçüncü kişiler tarafından başvurulabileceği; şirketin ortağı veya yönetim kurulu üyesi olan, yani bizatihi sürecin içinde bulunan kişilerin üçüncü kişi sıfatını taşımadıkları için bu teoriye dayanarak hak talebinde bulunamayacakları hükme bağlanmıştır.

Uygulamada sıklıkla görüldüğü üzere, aynı holdinge bağlı veya ortaklık yapıları neredeyse aynı olan "kardeş şirketler", tek bir ekonomik faaliyeti yürütmek amacıyla farklı adlar altında kurulmaktadır. Kredi sözleşmelerinin imzalanması, ihalelere girilmesi veya vergi planlaması süreçlerinde bu şirketler arasında yoğun bir organik bağ ve malvarlığı geçişi yaşanabilmektedir. Şirketlerin bu şekilde çoklu yapılar halinde kurulması kendi başına hukuka aykırı olmasa da, alacaklılardan mal kaçırmak veya sorumluluk sınırlarını aşındırmak amacı taşıdığı durumlarda perde aralanarak arkadaki gerçek iradeye ulaşılır. Ancak rücu ilişkilerinde, kefil olan şirket ortaklarının veya yöneticilerinin bu teoriye sığınarak sorumluluktan kurtulmaya çalışmaları, hakkın kötüye kullanılması yasağına (TMK m. 2) takılmaktadır. Yönetim kurulunda bulunan ve şirketin tüm finansal durumunu, organik bağlarını en ince ayrıntısına kadar bilen bir ortağın, kendisini sıradan bir "üçüncü kişi" yerine koyarak perdenin aralanmasını talep etmesi, hukuken korunması mümkün olmayan bir çelişkidir (venire contra factum proprium). Bu makalede, perdenin aralanması teorisinin teorik temelleri, kardeş şirketlerdeki görünümü ve ortakların rücu hakları karşısındaki hukuki konumu Yargıtay Genel Kurulu kararı ışığında detaylıca tahlil edilecektir.

TÜZEL KİŞİLİK VE BAĞIMSIZLIK İLKESİ

Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve Türk Medeni Kanunu (TMK) uyarınca, tüzel kişiler kendilerini oluşturan kişilerden bağımsız birer hukuki süjedir. Anonim veya limited şirketler, tescil edildikleri andan itibaren hak ehliyetine kavuşurlar ve ortaklarının kişisel malvarlıklarından tamamen ayrı bir şirket malvarlığına sahip olurlar. Bu durum "malvarlığı ayrılığı" ve "sınırlı sorumluluk" ilkelerinin doğal sonucudur. Şirket borçlarından dolayı sadece şirket tüzel kişiliği kendi malvarlığıyla sorumludur; şirket ortaklarının şirketin borçları nedeniyle şahsi malvarlıklarıyla alacaklılara karşı doğrudan bir sorumluluğu bulunmamaktadır.

Tüzel kişiliğin bu bağımsızlığı, modern kapitalist ekonomilerin en büyük itici gücüdür. Teşebbüs sahipleri, koydukları sermaye miktarı kadar risk alarak ticari faaliyette bulunurlar. Ancak bu bağımsızlık hakkı, sınırsız ve mutlak bir koruma sağlamaz. Şirket organlarının veya ortaklarının, tüzel kişilik perdesinin arkasına sığınarak hukuku dolanmaya çalışmaları, alacaklıları aldatmaları veya muvazaalı yapılarla haksız kazanç sağlamaları durumunda, hukuk düzeni bu bağımsızlık zırhını kaldırarak gerçek kişilerin veya kardeş şirketlerin doğrudan sorumluluğuna gidecektir. Perdenin aralanması teorisi, bu bağımsızlık ilkesinin kötüye kullanılmasını engelleyen en önemli düzeltici mekanizmadır.

PERDENİN ARALANMASI TEORİSİNİN HUKUKİ TEMELİ

Tüzel kişilik perdesinin aralanması teorisi, yazılı kanun hükümlerinde açıkça tanzim edilmiş bir kural olmayıp, dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması yasağını düzenleyen Türk Medeni Kanunu’nun 2. maddesinden gücünü alan bir içtihat hukuku ürünüdür. TMK m. 2/2 uyarınca, "Bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz." Şirket tüzel kişiliğinin bağımsızlığı hakkı, dürüstlük kuralına aykırı şekilde alacaklıları zarara uğratmak amacıyla kullanıldığında, bu hak arama özgürlüğü hukuk düzeni tarafından korunmayacak ve perdenin arkasındaki ortaklar şahsen sorumlu tutulacaktır.

Perdenin aralanması teorisi, olağanüstü ve istisnai bir yoldur. Mahkemeler, tüzel kişiliğin bağımsızlığı ilkesine olan güveni sarsmamak adına, bu teoriye son çare olarak başvurmak zorundadır. Teorinin uygulanabilmesi için şirket tüzel kişiliğinin borçlarını ödeme kabiliyetinin kasten yok edilmiş olması, şirket malvarlığı ile ortakların malvarlığının birbirine karıştırılmış olması veya hukuki sorumluluktan kaçmak amacıyla muvazaalı şekilde şirketler kurulmuş olması gibi çok ağır kötü niyet unsurlarının somut olayda ispatlanması gerekir. Aksi takdirde, her borç ilişkisinde perde aralanmaya çalışılırsa ticaret hayatının güvenliği ve öngörülebilirliği tamamen ortadan kalkacaktır.

KARDEŞ ŞİRKETLERDE PERDENİN ARALANMASI KOŞULLARI

Kardeş şirketler, aynı holdinge bağlı olan veya ortaklık yapıları, yönetim kurulları, faaliyet alanları ve merkez adresleri büyük ölçüde çakışan şirketleri ifade eder. Kardeş şirketler arasında perdenin aralanabilmesi ve bir şirketin borcundan dolayı diğer kardeş şirketin sorumlu tutulabilmesi için Yargıtay Hukuk Genel Kurulu son derece net kriterler belirlemiştir. İlk olarak, tek bir iktisadi işletmenin veya ticari faaliyetin yürütüldüğü durumlar için yapay bir biçimde birbirinden bağımsız birden fazla tüzel kişiliğin kurulmuş olması gerekir.

İkinci ve en önemli koşul, hukuken iki farklı tüzel kişilik taşıyan bu şirketlerin aslında fiili olarak özdeş olması ve alacaklılardan mal kaçırmak, vergi kaçırmak ya da yasal sorumluluktan kurtulmak amacıyla kötü niyetli olarak tasarlanmış bulunmasıdır. Eğer kardeş şirketler tamamen meşru ticari amaçlarla, farklı risk gruplarını yönetmek veya farklı sektörlerde faaliyet göstermek üzere kurulmuşsa, aralarında yoğun bir organik bağ olsa dahi sırf bu nedenle perde aralanamaz. Kötü niyet ve muvazaanın varlığı, kardeş şirketler arasında sorumluluğun yaygınlaştırılması için kurucu bir unsurdur. Bu unsurların bulunmadığı durumlarda tüzel kişilerin bağımsızlığı ilkesi mutlak olarak korunur.

ÜÇÜNCÜ KİŞİ SIFATININ MUTLAK GEREKLİLİĞİ

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararının ceza ve özel hukuk teorisine getirdiği en büyük katkılardan biri, perdenin aralanması davası veya teorisini ileri sürebilecek kişilerin sıfatına ilişkin yaptığı tespittir. Kararda büyük bir önemle vurgulandığı üzere; perdenin aralanması teorisine başvurabilecek kişinin, bu şirketlerin dışındaki, eylemlerden doğrudan veya dolaylı olarak zarara uğradığını iddia eden "üçüncü kişi" (alacaklılar, sözleşme tarafları vb.) olması zorunludur.

Üçüncü kişi, şirketin iç işleyişine, yönetimsel kararlarına, ortaklık ilişkilerine ve kardeş şirketler arasındaki organik bağlara müdahale etme veya bunları önceden bilme imkanına sahip olmayan dış dünyadaki kişidir. Şirketin dışındaki bu üçüncü kişiler, tüzel kişiliğin arkasındaki muvazaayı ve kötü niyeti görerek haklarının korunması amacıyla perdenin kaldırılmasını mahkemeden talep edebilirler. Şirket yapısının bizzat içinde yer alan, kararları alan veya onaylayan kişilerin ise "üçüncü kişi" sıfatını taşımaları hukuken imkansızdır. Bu durum, hukukun genel mantığına ve hakkaniyete tam bir uyum göstermektedir.

ORTAK VE YÖNETİCİNİN HUKUKİ STATÜSÜ

Şirketin yönetim kurulu üyesi, ortağı, müdürü veya imza yetkilisi olan kişilerin hukuki statüleri, onları sıradan üçüncü kişilerden ayıran yasal yetki ve sorumluluklarla donatılmıştır. Bu kişiler, şirketin tüm ticari defterlerine erişim yetkisine sahip olan, genel kurul kararlarını alan, mali tabloları onaylayan ve şirketin kardeş şirketlerle olan organik bağlarını, kredi sözleşmelerini bizatihi yöneten süjelerdir. Dolayısıyla, bu kişilerin şirketler arasındaki özdeşliği, mal geçişlerini veya iddia edilen muvazaalı durumları bilmediklerini ileri sürmeleri hayatın olağan akışına aykırıdır.

Emsal karara konu olan olayda, genel kredi sözleşmesinin imzalandığı sırada davacı müteselsil kefil, davalı şirketin yönetim kurulu üyesi ve ortağı konumundadır. Bu kişi, şirketin borçlanma kararlarını alan ve altına imza atan bizzat sorumlu kişidir. Kendisi üçüncü kişi sıfatına haiz olmayıp, bizatihi iddia ettiği muvazaalı veya haksız hususları en başından beri bilebilecek, hatta bunları bizzat şekillendirebilecek konumdaki kişidir. Bir ortağın veya yöneticinin, kendi kurduğu veya yönettiği şirketler topluluğunun tüzel kişilik perdesini aralamaya çalışarak şahsi sorumluluğundan kurtulmaya çalışması veya rücu talebinde bulunması, hukuk tarafından korunamaz bir dürüstlük kuralı ihlalidir.

KÖTÜ NİYET VE MAL KAÇIRMA İDDİALARI

Perdenin aralanması davalarında en sık öne sürülen iddialar, alacaklılardan mal kaçırma, şirketin içini boşaltma veya muvazaalı işlemlerle şirketi borca batık göstererek sorumluluktan kaçma iddialarıdır. Bu iddiaların varlığı halinde, mahkemeler şirketlerin defter ve kayıtları üzerinde kapsamlı bilirkişi incelemeleri yaptırarak, kardeş şirketler arasındaki para transferlerinin, gayrimenkul devirlerinin veya ticari emtia geçişlerinin meşru bir nedene dayanıp dayanmadığını araştırırlar.

Ancak bu iddiaları ileri süren davacı, şirket ortağı veya yöneticisi ise, mahkemenin yaklaşımı tamamen değişir. Çünkü ortak, bu mal kaçırma veya içinin boşaltılması eylemlerinin gerçekleştiği dönemde şirketin yönetiminde söz sahibi ise, bu usulsüzlüklere göz yummuş veya bizzat katılmış demektir. Kendi kusuruna dayanarak hak talep etmek (nemo auditur propriam turpitudinem allegans) hukukun en eski ve değişmez yasaklarından biridir. Eğer şirket yöneticisi veya ortağı usulsüzlük iddialarında bulunuyorsa, başvuracağı yol perdenin aralanması yoluyla rücu istemi değil; TTK hükümleri çerçevesinde yöneticilerin sorumluluğu davası veya ortaklıktan çıkma süreçleri olmalıdır.

HMK VE İSPAT HUKUKU KURALLARI

Hukuk uyuşmazlıklarında ispat kuralları, davanın kaderini belirleyen en temel unsurlardır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) ve Türk Medeni Kanunu’nun 6. maddesi uyarınca, "Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispat etmekle yükümlüdür." Perdenin aralanması iddiası, niteliği gereği çok ağır bir iddia olduğundan, ispat yükü bu iddiayı ortaya atan tarafa aittir.

HMK kuralları çerçevesinde, şirketlerin bağımsızlığı karinesi asıldır. Bu karinenin aksini, yani şirketlerin aslında tek bir iktisadi bütünlük oluşturduğunu ve alacaklıları aldatmak amacıyla kötü niyetle kurulduğunu ispatlamak için yazılı deliller, banka kayıtları, ticaret sicil gazeteleri ve ticari defterler kesin delil olarak sunulmalıdır. Davacının şirket ortağı veya yöneticisi olduğu durumlarda ise, HMK’nın ikrar ve senede karşı senetle ispat kuralları devreye girer. Yönetici, kendi imzasını taşıyan sözleşmelerin veya onayladığı kararların aksini ancak aynı güçte yazılı belgelerle ispat edebilir. Yargıtay’ın bu emsal kararı, ispat hukuku açısından da yerel mahkemelerin afaki gerekçelerle davanın kabulüne karar vermesinin önüne geçerek, usul kurallarının katı ve adil bir şekilde uygulanmasını sağlamıştır.

TEORİNİN UYGULAMA ALANLARI VE SINIRLARI

Tüzel kişilik perdesinin aralanması teorisi, sınırsız bir uygulama alanına sahip olmayıp, ticaret hayatının istikrarını korumak adına çok sıkı sınırlara tabi tutulmuştur. Doktrin ve Yargıtay uygulamalarında bu teorinin uygulanabileceği temel alanlar şu şekilde özetlenebilir: Malvarlıklarının birbirine karıştırılması, yetersiz sermayelendirme (şirketin bilerek borç batağına sürüklenmesi), şirket organlarının fiilen işlemez hale getirilmesi ve kanuna karşı hile yapılması durumlarıdır. Bu sınırlı alanların dışındaki olağan ticari riskler ve borç ödeyememe durumları hiçbir şekilde perdenin aralanmasına gerekçe oluşturamaz.

Sonuç olarak; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun bu kararı, perdenin aralanması teorisinin sınırlarını çizen anayasal nitelikte bir içtihattır. Kardeş şirketler arasında tüzel kişilik perdesinin aralanabilmesi için gerekli olan organik bağ, özdeşlik ve kötü niyet koşullarının yanında; davacının mutlak surette "üçüncü kişi" sıfatını taşıması gerektiği kuralı ticari hayatın güvenliği açısından hayati bir güvencedir. Şirketin ortağı ve yöneticisi olan, yani şirketin iç mekanizmalarına tamamen hakim konumdaki davacının, bu teoriye dayanarak kefaletten dolayı rücu talebinde bulunamayacağı yönündeki tespit, dürüstlük kuralının ve hakkın kötüye kullanılması yasağının yargısal uygulamadaki en güzel ve en adil örneklerinden birini teşkil etmektedir. Bu karar, alt derece mahkemelerinin somut olaya uymayan afaki gerekçelerle şirketlerin bağımsızlığı ilkesini zedelemesinin önüne çekilmiş çok güçlü bir settir.

Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Yargıtay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir.