YARGITAYDA DOSYA GERİ ÇEVİRME USULÜ
Hukuk yargılamasında ilk derece mahkemelerinin verdikleri kararların üst mahkemelerce denetlenmesi, adil yargılanma hakkının ve hukuki öngörülebilirliğin en temel güvencelerinden biridir. Yargıtay, temyiz incelemesi yaparken dosyayı hem maddi hukuk kuralları hem de usul kuralları yönünden denetler. Ancak bu denetimin sağlıklı bir şekilde yürütülebilmesi, uyuşmazlığın çözümü için zorunlu olan tüm bilgi, belge ve delillerin dosya içerisinde eksiksiz bulunmasına bağlıdır. Temyiz incelemesi sırasında dosyada karar vermeye elverişli derecede delil toplanmadığı, paralel yürüyen ceza veya idari yargı dosyalarının örneklerinin getirtilmediği ya da dayanak belgelerin eksik olduğu tespit edilirse, Yargıtay esasa girmeden dosyayı yerel mahkemesine iade eder. Hukuk terminolojisinde "geri çevirme kararı" (remand) olarak adlandırılan bu usuli işlem, davanın esastan bozulması niteliğinde olmayıp, dosyanın tekemmül ettirilmesini (tamamlanmasını) amaçlayan geçici bir karardır. Yargıtay’ın emsal kararı, yersiz ödemelerin iadesi davasında eksik bırakılan ceza dosyası, idare mahkemesi dosyası ve resmi defterlerin tamamlanması için dosyanın yerel mahkemeye geri çevrilmesi usulünü net bir şekilde ortaya koymaktadır.
YARGITAY DERECE İNCELEMESİ VE EKSİK DOSYA USULÜ
Yargıtay bir kanun yolu denetim mercii olup, kural olarak ilk derece mahkemesi gibi yeniden delil toplama ve vakıa incelemesi yapma yetkisine sahip değildir. Ancak yerel mahkemenin, hükmün dayanağı olan temel belgeleri toplamadan karar vermiş olması temyiz incelemesini imkansız kılar. Dosyada karar vermeye esas teşkil edecek nitelikteki belgelerin eksik olması durumunda, Yargıtay yargılamanın sıhhati açısından esası inceleyemez.
GERİ ÇEVİRME KARARININ HUKUKİ NİTELİĞİ
Geri çevirme kararı, nihai bir bozma (reversal) kararı değildir. Bozma kararı, mahkemenin verdiği kararın maddi veya usuli yönden hatalı olduğunu tespit ederek kararı ortadan kaldırır ve yargılamayı yeniden başlatır. Geri çevirme ise, kararın doğruluğu veya yanlışlığı hakkında bir görüş bildirmeksizin, sadece "dosyada şu belgeler eksiktir, bunları toplayıp dosyayı bana yeniden gönderin" diyen idari/usuli bir ara karardır.
CEZA VE İDARİ DAVALARIN HUKUKİ ETKİSİ
Uyuşmazlığın temelinde bir müfettiş raporu veya idari işlem yatıyorsa, bu işlemin iptali için idare mahkemesinde açılan davalar ile şirket yöneticileri hakkında ağır ceza mahkemesinde açılan ceza davaları, hukuk mahkemesindeki alacak davasının sonucunu doğrudan etkiler. Borçlar Kanunu gereğince ceza hakiminin tespit ettiği maddi olgular hukuk hakimini bağlayabileceğinden, bu dosyaların kesinleşme durumlarının ve içeriklerinin incelenmesi zorunludur.
SOSYAL GÜVENLİK DAVALARINDA İSPAT VE BELGE DÜZENİ
Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından yersiz ödeme yapıldığı iddiasıyla geri istenen tutarlara ilişkin davalarda, ödemelerin dayanağı olan faturalar, ekleri, hak sahipliği belgeleri ve kurum içi denetim raporları ispatın merkezinde yer alır. Özellikle özel eğitim kurumları gibi devlet desteği alan kuruluşların öğrenci kayıt defterleri, fiili katılım durumları ve fatura tutarlılığının denetimi, ancak bu belgelerin asıllarının incelenmesiyle mümkündür.
YERSİZ ÖDEMELERİN İADESİ VE MÜFETTİŞ RAPORLARI
Devlet bütçesinden veya kurum kaynaklarından yapılan yersiz ödemelerin iadesi davaları, kamu zararı niteliği taşıdığından titiz bir inceleme gerektirir. İlk öğretim müfettişleri veya kurum müfettişleri tarafından düzenlenen raporlar idari açıdan bir karine oluştursa da, adli yargı hakimi bu raporlarla bağlı kalmayarak maddi gerçeği araştırmalıdır. Bunun için raporların dayanak belgeleri ve uyuşmazlığa konu döneme ait resmi defterler celbedilmelidir.
USUL EKONOMİSİ VE TAM DOSYA İNCELEME ZORUNLULUĞU
Yargıtay (Kapatılan) 21. Hukuk Dairesi'nin kararına konu somut olayda, özel eğitim kurumuna yapılan yersiz ödemelerin iadesi amacıyla dava açılmış ve yerel iş mahkemesi davayı reddetmiştir. Ancak Yargıtay, uyuşmazlığın çözümü için kritik öneme sahip olan Kayseri 1. Ağır Ceza Mahkemesi'ndeki ceza dosyası ile Ankara 6. İdare Mahkemesi'ndeki iptal davası dosyalarının, fatura örneklerinin ve öğrenci kayıt defterlerinin dosyada bulunmadığını saptamıştır. Yargıtay, bu eksikliklerin giderilmesi için dosyanın mahalli mahkemesine geri çevrilmesine karar vermiştir.
SORU – CEVAP BÖLÜMÜ
Dosyada eksik olan delil, belge veya diğer mahkeme dosyalarının tamamlanması amacıyla dosyanın karar verilmeden yerel mahkemeye iade edilmesidir.
Bozma kararı yerel mahkeme hükmünü ortadan kaldırıp yargılamayı yeniden açarken, geri çevirme kararı sadece dosyadaki fiziki eksiklikleri gidermeyi amaçlayan geçici bir ara karardır.
Ceza mahkemesinin maddi olgu tespiti ve idare mahkemesinin idari işlemi iptal kararı hukuk mahkemesindeki davanın esasını doğrudan etkilediği için istenir.
Kurum ödeme faturaları, müfettiş raporları, fiili durumu gösteren öğrenci kayıt defterleri ve tarafların ticari defterleri ispat aracıdır.
Yerel mahkeme, Yargıtay'ın belirttiği eksik belgeleri ve dosyaları ilgili yerlerden talep edip dosyaya eklemeli ve dosyayı yeni bir karar vermeksizin Yargıtay'a geri göndermelidir.
Bu makalede yer verilen değerlendirmeler, Yargıtay’ın emsal nitelikteki kararları esas alınarak ve resmi internet sitesinde yayımlanan metinler üzerinden hazırlanmıştır. Ancak olası güncellemeler ve hata ihtimallerine karşı, ilgili kararların kullanılmadan önce mutlaka Danıştay’ın resmi kaynaklarından teyit edilmesi gerekmektedir.