1. İşverenin Gözetme Borcu Kavramının Tanımı ve Mahiyeti
İşverenin gözetme borcu (işçiyi koruma borcu), temelini Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 417. maddesinden alan; işverenin, hizmet ilişkisinde işçinin kişiliğini korumak, saygı göstermek ve iş yerinde dürüstlük ilkelerine uygun bir düzeni sağlamakla yükümlü olduğu temel bir borçtur. Bu borç sadece iş kazalarını önlemekle sınırlı değildir; işçinin ruh sağlığını, şeref ve haysiyetini, özel hayatının gizliliğini ve cinsel dokunulmazlığını da korumayı kapsar. İşveren, iş yerini iş sağlığı ve güvenliği (İSG) kurallarına uygun hale getirmekle kalmamalı, aynı zamanda işçilerin birbirlerine veya dışarıdan gelen kişilere karşı olası suistimallerini (Taciz, psikolojik baskı vb.) engellemek için gerekli her türlü idari ve teknik denetimi yapmalıdır.
2. Borcun Kapsamı ve Uygulama Alanları
- İSG Önlemleri: Fiziksel güvenliği sağlamak üzere baret, eldiven, koruma barikatları gibi araçların temini ve kullanımı için denetim.
- Kişilik Haklarının Korunması: İşçinin dini, siyasi ve kişisel tercihlerine saygı gösterilmesi.
- Mobbing ve Tacizin Engellenmesi: Psikolojik taciz (mobbing) ve cinsel taciz olaylarını önleyici tedbirler alma ve şikayet mekanizmaları kurma.
3. Borcun İhlalinin Sonuçları
İşverenin gözetme borcuna aykırı davranması durumunda; meydana gelen zararlar (İş kazası, ruhsal çöküntü vb.) nedeniyle işçi "maddi ve manevi tazminat" davası açabilir.
4. Sözleşmeyi Haklı Fesih Nedeni
Gözetme borcunun ihlali, işçi için iş sözleşmesini derhal sona erdirme ve kıdem tazminatı talep etme hakkı (İş Kanunu m. 24/II) doğurur.
5. Yargıtay and İnsan Hakları Doktrini
Yüksek yargı tarafından benimsenen mutlak kural; "Gözetme borcunun genişliği"dir. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, işveren "bilim ve teknolojinin elverdiği en üst önlemi" almak zorundadır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu kararlarında, işverenin sadece yürürlükteki tüzüklere uymasının yetmeyeceği, "gözetme borcu" uyarınca her türlü risk analizini yapması gerektiği vurgulanmaktadır. Yargıtay ayrıca, iş yerinde bir işçinin diğerini taciz etmesi durumunda, işveren bu durumu biliyor veya bilebilecek durumdaysa ve müdahale etmediyse, "gözetme borcu ihlali" nedeniyle işvereni doğrudan sorumlu tutmaktadır.
Mahkemeler arası uygulamada, "denetim yükümlülüğü"ne odaklanılır. Yargı, işçiye ekipman verip "nasıl istersen öyle kullan" diyen işvereni, yeterince denetim yapmadığı için tam kusurlu görebilmektedir. Son dönemde Yargıtay, çalışanların "özel mesajlarının okunması" veya "sürekli kamera takibi" gibi durumları da gözetme borcuna aykırı "kişilik hakları saldırısı" olarak değerlendirmektedir. Gözetme borcuna aykırılıktan doğan tazminat davalarında zamanaşımı 10 yıldır.
6. Genel Değerlendirme ve Sonuç
İşverenin gözetme borcu, çalışma hayatındaki "zayıf tarafı koruma" ilkesinin kalbidir. İş yerini güvenli bir sığınak haline getirme ödevidir.
Sonuç olarak, huzurlu ve güvenli bir çalışma ortamı bulamayan, fiziksel veya psikolojik saldırıya uğrayan tüm çalışanların; işverenin gözetme borcuna dayanarak haklarını aramaları mümkündür. Şişman Hukuk Bürosu olarak, iş sağlığı ve güvenliği ihlalleri; mobbing davaları ve kişilik haklarına yönelik saldırılardan doğan tazminat süreçlerinde uzman hukuk vekilliği sunmaktayız.