1. Kamu Yararı Kavramının Tanımı ve Mahiyeti
Kamu yararı, idare hukukunun "ruhunu" teşkil eden; genel olarak bireylerin ortak, genel ve süreklilik arz eden ihtiyaçlarının karşılanmasını hedefleyen üstün bir kavramdır. İdarenin yaptığı her atama, kestiği her ceza veya açtığı her yol ancak "kamu yararı" amacıyla meşrulaşabilir. Eğer bir idari işlem kamu yararı dışında bir amaçla (Örn: Siyasi kazanç, kişisel düşmanlık veya bir azınlık grubun zenginleşmesi) tesis edilmişse, o işlem "amaç unsuru" yönünden sakattır ve iptal edilmelidir. Kamu yararı soyut bir kavram gibi görünse de; eğitim, sağlık, ulusal güvenlik, çevre sağlığı ve adaletin tesisi gibi somut alanlarda hayat bulur.
2. İdari İşlemin "Amaç" Unsuru Olarak Kamu Yararı
İdari yargıda bir işlemin denetimi yapılırken bakılan 5 unsurdan en "siyasi" ve "derin" olanı amaçtır. Kanun idareye yetki verirken bu yetkinin "kamu yararı" için kullanılacağını varsayar. İdare, bu yetkiyi başka bir amaçla (Örn: seçim yatırımı olarak bir binayı yıkmama veya rakip işletmeyi mühürleme) kullanırsa, kamu yararı ilkesini ihlal etmiş olur.
3. Kamu Yararı ve Bireysel Çıkar Dengesi
Kamu yararı her zaman bireysel çıkarın üzerinde değildir; bir "ölçülülük" dengesi kurulmalıdır. Örneğin, bir hastane yapmak kamu yararınadır; ancak bu hastane için tek bir kişinin evini haksız ve tazminatsız almak, bireysel hakları kamu yararı bahanesiyle yok etmek demektir.
4. Kamulaştırma ve Kamu Yararı Kararı
Özellikle mülkiyet hakkına yapılan müdahalelerde (kamulaştırma), idarenin öncelikle resmi bir "Kamu Yararı Kararı" alması zorunludur. Bu karar yargı denetimine tabidir.
5. Danıştay and Anayasa Mahkemesi Yaklaşımları
Yüksek yargı tarafından benimsenen mutlak kural; "Kamu yararının somut bir ihtiyaca dayanması"dır. Danıştay'ın yerleşik içtihatlarına göre, idare "kamu yararı öyledir" diyerek genelgeçer ifadelerle bireysel hakları ezemez. Danıştay, özellikle sit alanlarının imara açılması veya kıyıların özelleştirilmesi gibi dosyalarda, idarenin "ekonomik getiri" odaklı kamu yararı argümanlarını, "ekolojik denge ve gelecek nesillerin hakkı" olan üstün kamu yararıyla kıyaslamakta ve doğayı korumayı her zaman üstün tutmaktadır.
Mahkemeler arası uygulamada, "idari takdir yetkisi" ile kamu yararı sık sık çatışır. Danıştay, idarenin atama kararlarında (Örn: Bir memuru uzak bir yere sürmesi) idarenin "hizmet gereği" (kamu yararı) savını, memurun ailevi durumu ve geçmiş başarılarıyla teraziye koyar. Son dönemde yargı, kişilerin yaşam tarzına müdahale eden idari işlemlerde (Örn: Konser yasakları veya sosyal tesis kuralları), idarenin "kamu düzeni" ve "kamu yararı" iddialarını "ifade ve özel hayat özgürlüğü" sınırı içinde kalarak denetlemekte; ideolojik amaçlı kararları iptal etmektedir.
6. Genel Değerlendirme ve Sonuç
Kamu yararı, devletin her adımında kendine sorması gereken "Neden yapıyorum?" sorusunun tek meşru cevabıdır. Toplumun vicdanının yasalara yansımasıdır.
Sonuç olarak, kamu yararı kavramı idari davaların en önemli tartışma noktalarından biridir. İdarenin "ben kamu yararı görüyorum" demesi o işlemin otomatikman hukuka uygun olduğunu kanıtlamaz. Şişman Hukuk Bürosu olarak, müvekkillerimize karşı tesis edilen işlemlerin arkasındaki "gizli amaçları" deşifre etmekte; idarenin eylemlerindeki asıl niyetin kamu yararı olup olmadığını yargı önünde sorgulayarak haksız kararların iptali için çaba göstermekteyiz.