1. Re'sen Araştırma İlkesi Kavramının Tanımı ve Mahiyeti
Normal bir hukuk davasında (örneğin bir alacak davasında) "Taraflarca Getirilme İlkesi" geçerlidir; yani hakim tarafların getirmediği bir delili toplayamaz. Ancak bazı davalar vardır ki, o davanın sonucu sadece tarafları değil, tüm toplumu ve kamu düzenini ilgilendirir. İşte bu durumlarda re'sen araştırma ilkesi devreye girer. "Re'sen" kelimesi hukukta "kendiliğinden" anlamına gelir. Bu ilkenin geçerli olduğu davalarda hakim pasif bir izleyici değil, maddi gerçeğin peşinde koşan aktif bir araştırıcıdır. Hakim, tarafların dayanmadığı vakıaları gözetebilir, istenmeyen tanıkları dinleyebilir ve her türlü belgeyi ilgili kurumlardan isteyebilir.
Mahiyet itibariyle bu ilke, zayıf olanı korumayı ve toplumsal adaleti sağlamayı amaçlar. Maddi gerçeğin, tarafların usul bilgisizliği veya ihmali nedeniyle gizli kalmasına izin vermez.
2. İlkenin Uygulandığı Başlıca Davalar
Re'sen araştırma ilkesi her davada uygulanmaz. Sadece kanunun açıkça öngördüğü veya kamu düzeninin ağır bastığı şu alanlarda geçerlidir:
Aile Hukuku Davaları: Özellikle çocukların velayeti, nafaka ve soybağına (babalık) ilişkin davalar. Çocuğun üstün yararı söz konusu olduğu için hakim tarafların anlaşmasıyla bağlı kalmaz.
Ceza Davaları: Ceza muhakemesinde temel ilkedir. Savcı ve hakim, sanığın lehine ve aleyhine olan tüm delilleri kendiliğinden toplamakla yükümlüdür.
İş Hukuku (Kısmen): İşçinin korunması ilkesi gereği, bazı durumlarda hakim işçi lehine delilleri kendiliğinden araştırabilir.
Nüfus ve Tapu Kayıtları: Nüfus kayıtlarının düzeltilmesi veya tapu sicilinin kamu düzenini ilgilendiren yönlerine ilişkin davalar.
İptal Davaları (İdari Yargı): İdare hukukunda hakimin re'sen araştırma yetkisi çok geniştir; zira idari işlemin hukuka uygunluğu kamu yararıdır.
3. Taraflarca Getirilme İlkesi ile Farkı
Bu iki ilke arasındaki fark, hakimin yetki sınırlarını belirler:
Bağlılık: Taraflarca getirilme ilkesinde hakim tarafların iddia ve delilleriyle sınırlıdır. Re'sen araştırmada ise sınır yoktur.
İkrar: Normal davada bir taraf bir olayı kabul ederse (ikrar), o olay artık ispatlanmış sayılır. Re'sen araştırma ilkesinin geçerli olduğu davada ise hakim, tarafların kabulüne (ikrarına) rağmen "hayır, bu gerçek değil" diyerek araştırmaya devam edebilir.
Sulh ve Feragat: Re'sen araştırma ilkesinin geçerli olduğu davalarda tarafların davasından vazgeçmesi (feragat) veya anlaşması (sulh), her zaman davayı sona erdirmez (Örneğin kamu davası veya soybağı davası).
4. Hakimin Aydınlatma Ödevi (HMK m. 31)
Re'sen araştırma ilkesinin geçerli olmadığı "normal" davalarda dahi, hakimin "Aydınlatma Ödevi" bulunmaktadır. Hakim; uyuşmazlığın aydınlatılması için tarafların beyanlarındaki çelişkileri gidermek, eksik noktaları tamamlatmak ve taraflara soru sormak zorundadır. Bu, re'sen araştırma kadar geniş bir yetki olmasa da, hakimin davaya olan müdahalesinin "asgari" seviyesidir.
5. Yargıtay ve Danıştay Yaklaşımları
Yargıtay, özellikle velayet davalarında re'sen araştırma ilkesinin ihmal edilmesini "çocuğun üstün yararı" ilkesine aykırı bulur. Yargıtay’a göre; "Anne ve baba velayet konusunda anlaşmış olsa dahi, hakim çocuğun menfaati gerektiriyorsa bu anlaşmayı reddedebilir ve kendiliğinden uzman raporu alarak velayeti diğer tarafa veya bir üçüncü kişiye verebilir."
Danıştay ise idari yargıdaki re'sen araştırma ilkesini "gerçek usul" olarak görür. Danıştay’a göre; idari hakim, idarenin elindeki ancak dosyaya sunmadığı belgeleri kendiliğinden istemeli ve idari işlemin perde arkasını araştırmalıdır. İdari yargıda hakimin pasif kalması, hukuk devleti ilkesinin sakatlanması anlamına gelir.
6. Genel Değerlendirme ve Sonuç
Re'sen araştırma ilkesi, adaletin "gözü kapalı" değil, "gözü açık" bir şekilde dağıtıldığının kanıtıdır. Bazı değerler (aile, çocuk, kamu düzeni) tarafların insafına bırakılamayacak kadar kıymetlidir.
Sonuç olarak, davanızın türüne göre hakimin ne kadar aktif olacağını bilmek stratejik bir avantajdır. Şişman Hukuk Bürosu olarak, re'sen araştırma ilkesinin geçerli olduğu hassas davalarda (velayet, soybağı, idari iptal vb.) hakimi doğru yönlendirmekte; hakimin kendiliğinden araştırması gereken noktaları "hatırlatıcı" dilekçelerle destekleyerek maddi gerçeğin müvekkillerimiz lehine tam ve eksiksiz bir şekilde ortaya çıkmasını sağlamaktayız. Adaletin aktif bir neferi olarak yanınızdayız.