1. Toplu İş Sözleşmesi (TİS) Kavramının Tanımı ve Mahiyeti
Toplu iş sözleşmesi (TİS), 6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nda düzenlenen; bir veya birden çok işçi sendikası ile bir işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan bir işveren arasında yapılan, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesi ile ilgili hükümleri düzenlemek üzere imzalanan sözleşmedir. TİS, sadece imzalayanları değil, o iş yerinde çalışan sendika üyesi tüm işçileri kapsar. TİS'in en önemli özelliği "Normatif Etki"ye sahip olmasıdır. Yani, bir TİS yapıldıktan sonra, bireysel iş sözleşmeleri bu TİS'e aykırı olamaz; aykırı olan hükümlerin yerini kendiliğinden TİS hükümleri alır (işçi lehine olanlar hariç). Bu yönüyle TİS, kanun ile sözleşme arasında "yarı-kamusal" bir güce sahiptir.
2. TİS'in Türleri ve Süresi
- Süre: TİS, **en az 1, en çok 3 yıl** süreli olarak yapılabilir. Süre bitmeden sözleşme feshedilemez.
- Kapsam: İşyeri toplu iş sözleşmesi (tek bir yer), İşletme toplu iş sözleşmesi (birden çok şube) ve Grup toplu iş sözleşmesi (aynı iş kolundaki birden fazla şirket) türleri bulunur.
3. TİS Süreci: Yetki ve Müzakere
Bir sendikanın TİS yapabilmesi için Çalışma Bakanlığı'ndan "Yetki Belgesi" alması gerekir. Bunun için sendikanın hem ülke barajını (genelde %1) aşması hem de o iş yerindeki işçilerin yarıdan fazlasına sahip olması şarttır.
4. Sözleşmeden Yararlanma (Dayanışma Aidatı)
Sendika üyesi olmayan işçiler, sendikaya "dayanışma aidatı" ödeyerek TİS haklarından yararlanabilirler. Bu sayede sendikanın kazandığı haklardan tüm işçilerin faydalanması sağlanır.
5. Yargıtay and İş Hukuku Yerleşik İçtihatları
Yüksek yargı tarafından benimsenen mutlak kural; "Yararlılık İlkesi"dir. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, bireysel iş sözleşmesinde işçi lehine daha avantajlı bir hüküm varsa (Örn: TİS 40 gün izin diyor, bireysel kontrat 45 gün), TİS o hükmü kötüleştiremez; daha iyi olan hüküm uygulanmaya devam eder. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, TİS'in ancak "imza tarihinden sonra" yürürlüğe gireceğini, ancak tarafların anlaşmasıyla hakların geçmişe dönük (teşmil) yürütülebileceğini kabul etmektedir. Yargıtay ayrıca, sendika yetki itirazlarının TİS sürecini durdurduğunu ve uyuşmazlıkların bu süreçler sonunda karara bağlanacağını vurgulamaktadır.
Mahkemeler arası uygulamada, "sosyal yardımlar" (yakacak, çocuk yardımı vb.) en çok dava edilen konudur. Yargı, TİS ile kazanılan sosyal hakların, işçinin kıdem tazminatı hesabına (giydirilmiş ücrete) mutlaka dahil edilmesi gerektiğini sabitlemiştir. Son dönemde Yargıtay, TİS'in "yorumu" konusunda sendikanın ve işverenin ortak iradesine bakılması gerektiğini, muğlak ifadelerin işçi lehine yorumlanması gerektiğini teyit etmektedir. TİS alacakları 5 yıllık zamanaşımına tabidir.
6. Genel Değerlendirme ve Sonuç
Toplu iş sözleşmesi, barışçıl bir çalışma ortamının sigortasıdır. Her maddesi, bir diyaloğun ve uzlaşmanın hukuki meyvesidir.
Sonuç olarak, sendikalı olan veya dayanışma aidatı ödeyen tüm çalışanların; haklarını sadece 4857 Sayılı Kanun'da değil, iş yerindeki TİS metninde aramaları gerekir. Şişman Hukuk Bürosu olarak, toplu iş görüşmelerinin hukuki yönetimi; yetki itirazı davaları ve TİS hükümlerinin yanlış yorumlanmasından doğan fark alacakları davalarında uzman vekilliği sunmaktayız.